به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود:در سالهای اخیر، همزمان با تشدید کمآبی و فرسایش منابع طبیعی در بخشهایی از کشور، نام شاهرود بهعنوان یکی از کانونهای مهم پرورش شتر در نقشه دامداری ایران برجستهتر شده است.
شتر؛ مزیت فراموششده اقلیم خشک شاهرود
شاهرود،شهرستانی در شرق استان سمنان که حالا بخش قابل توجهی از گوشت شتر مصرفی استان را تأمین میکند و با اتکا به توان اقلیمی و نیروی انسانی محلی، در حال تبدیل شدن به الگوی دامداری سازگار با شرایط خشک و نیمهبیابانی است.
این تغییر رویکرد، تنها یک جابهجایی در نوع دام نیست؛ بلکه نشانهای از تلاش برای سازگار شدن اقتصاد روستایی با واقعیتهای جدید اقلیمی به شمار میرود.
ایران طبق برآوردهای مراکز پژوهشی و سازمانهای بینالمللی، حدود 150 هزار نفر شتر – عمدتاً تککوهانه – در استانهای جنوبی، شرقی و مرکزی در اختیار دارد و سهم استان سمنان از این جمعیت، با توجه به وسعت مناطق بیابانی و نیمهبیابانی، قابل توجه است.
در این میان، شاهرود به دلیل گستره وسیع مراتع خشک، دسترسی به پهنههای طبیعی خارتوران و طرود، و نیز تجربه تاریخی عشایر و روستاییان در استفاده از شتر، جایگاه ویژهای در زنجیره تولید گوشت شتر کشور پیدا کرده است.
این شهرستان اکنون نهتنها در سطح استان، بلکه در مقیاس ملی بهعنوان یکی از مناطق فعال در حوزه شترداری شناخته میشود.
ویژگیهای زیستی و رفتاری شتر، آن را به گزینهای مناسب برای چنین جغرافیایی تبدیل کرده است؛ دام سنگینی که در مقایسه با گاو و حتی گوسفند، نیاز آبی کمتری دارد، قادر است از پوششهای گیاهی فقیر، خارها و گیاهان شورپسند تغذیه کند و در دماهای بالا و شرایط خشکی طولانیمدت دوام بیاورد.
گزارشهای علمی منتشرشده درباره ظرفیت تولید شتر در ایران نشان میدهد این حیوان علاوه بر گوشت، از نظر تولید شیر، پشم و حتی توان حملونقل در بعضی مناطق، هنوز هم ظرفیتهای اقتصادی بالفعل و بالقوه فراوانی دارد.
همین مجموعه ویژگیها موجب شده کارشناسان، شتر را یکی از گزینههای کلیدی برای «دامداری مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی» معرفی کنند.
در شاهرود، توسعه شترداری فقط یک موضوع تخصصی دامپروری نیست؛ این روند مستقیماً به سبد درآمد خانوارهای روستایی و عشایری گره خورده است. بسیاری از روستاهای حاشیه کویر و جوامع عشایری منطقه، سالها به دلیل کاهش بارندگی، افت تولید در کشاورزی سنتی و محدود شدن منابع آبی، با چالش معیشت پایدار روبهرو بودهاند.
تغییر جهت به سمت پرورش شتر، بهویژه شترهای پرواری و مولد، فرصتی ایجاد کرده تا بخشی از این خانوارها، مدل جدیدی از درآمد را تجربه کنند؛ مدلی که وابستگی کمتری به منابع آبی زیرزمینی دارد و با واقعیت اقلیمی منطقه سازگارتر است.
از منظر اقتصادی، گوشت شتر در سالهای اخیر جای خود را در بازارهای داخلی بیش از گذشته باز کرده است.
بخشی از این استقبال، به تغییر ذائقه و افزایش آگاهی شهروندان درباره ویژگیهای تغذیهای گوشت شتر بازمیگردد؛ محصولی که برخی متخصصان تغذیه آن را از نظر چربی کمتر و پروتئین مطلوب، قابل رقابت با گوشت قرمز متعارف میدانند.
در کنار این مسئله، افزایش نسبی قیمت گوشت گاو و گوسفند و تلاش برای تنوعبخشی به منابع پروتئینی خانوار، باعث شده گوشت شتر در برخی استانها، از جمله سمنان، حضور پررنگتری در واحدهای عرضه و سبد غذایی پیدا کند و برای تولیدکنندگان شاهرودی، بازار مطمئنتری فراهم شود.
جمعیت قابلتوجه شتر در استان سمنان و سهم برجسته شاهرود
نقطه قوت شاهرود در این میان، ترکیب خاص جغرافیا و تجربه انسانی است. وجود مناطقی مانند طرود و خارتوران، که در سالهای گذشته بیشتر با عناوینی چون «کویر»، «منطقه حفاظتشده» یا «زیستگاه گونههای حیاتوحش» شناخته میشدند، امروز یک کارکرد دیگر هم یافته است: چراگاه طبیعی شترهایی که با کمترین امکانات، قادرند از این پهنههای خشک ارتزاق کنند.
در کنار این بستر طبیعی، تجربه نسلهای مختلف دامداران، کوچنشینان و روستاییان در تعامل با این حیوان، موجب شده انتقال دانش محلی و مهارتهای بومی در پرورش، تغذیه و نگهداری شتر در شاهرود، جایگاه ویژهای پیدا کند.
با این حال، کارشناسان تأکید میکنند که بهرهبرداری از ظرفیت شترداری در شاهرود، بدون برنامهریزی دقیق، حمایتهای آموزشی و تأمین زیرساختهای لازم در حوزههایی مانند بهداشت دام، حملونقل، فرآوری و بازاریابی، نمیتواند نقش کامل خود را در اقتصاد منطقه ایفا کند.
محمدحسن غریب مجنی ،سرپرست جهادکشاورزی شاهرود،در گفت و گو با خبرنگار تسنیم،اظهارداشت با برخورداری از ظرفیتهای قابلتوجه در حوزه پرورش شتر، اکنون بخش عمده تولید گوشت شتر در استان سمنان را به خود اختصاص داده است.
او با اشاره به اینکه شمار شترهای پرواری در این شهرستان به دو هزار و 143 نفر میرسد، افزود: این حجم از دام پرواری زمینه مناسبی برای افزایش تولید و توسعه فعالیتهای اقتصادی مرتبط ایجاد کرده است.
غریب مجنی همچنین بیان کرد که پنج هزار و 600 نفر شتر مولد در شاهرود وجود دارد و این تعداد نقش مؤثری در استمرار چرخه تولید گوشت شتر در منطقه ایفا میکند.
وی توضیح داد که مجموع این ظرفیتها امکان تولید سالانه 428 تن گوشت شتر را فراهم کرده و این میزان معادل 80 درصد تولید استان سمنان است.
به گفته او، شترداری در سالهای اخیر نهتنها به تولید گوشت کمک کرده، بلکه باعث رونق اشتغال مستقیم برای حدود 400 نفر شده است.
سرپرست جهادکشاورزی شاهرود ادامه داد: نزدیک به 600 نفر نیز بهصورت غیرمستقیم از فعالیتهای مرتبط با پرورش شتر در این منطقه بهرهمند هستند.
غریب مجنی خاطرنشان کرد: شترداری در مناطق روستایی و عشایری شاهرود به یک فعالیت اقتصادی پایدار و درآمدزا تبدیل شده و نقش مهمی در حمایت از معیشت خانوارهای محلی دارد.
سرپرست جهاد کشاورزی شاهرود، عنوان کرد که مناطق طرود و خارتوران از کانونهای فعال و پیشرو در زمینه پرورش شتر در شاهرود به شمار میروند.
به گفته غریب مجنی، بخش زیادی از فعالیتهای دامداران این مناطق با هدف تولید گوشت و تأمین نیازهای بازار استان انجام میشود.
وی اظهار داشت: شتر به دلیل سازگاری بالا با اقلیم گرم و خشک، توانایی استفاده از پوشش گیاهی فقیر و نیاز اندک به آب، برای شرایط منطقه بهترین گزینه محسوب میشود.
او تأکید کرد که این ویژگیها موجب شده پرورش شتر نسبت به سایر دامها هزینه کمتری داشته باشد و برای توسعه دامداری در نواحی کمآب مناسبتر باشد.
غریب مجنی اضافه کرد: با توجه به تقاضای روبهرشد برای گوشت شتر در کشور، توسعه زنجیره تولید میتواند فرصتهای اقتصادی جدیدی برای شهرستان ایجاد کند.
او یادآور شد که جهادکشاورزی شاهرود در تلاش است با ارائه آموزشهای تخصصی و حمایتهای لازم، زمینه افزایش بهرهوری و توسعه دامداری سازگار با اقلیم منطقه را فراهم کند.
در شرایطی که بحران آب و فشار تغییرات اقلیمی، الگوی سنتی دامداری در شرق استان سمنان را به چالش کشیده، شاهرود با تکیه بر شتر بهعنوان دام سازگار با کمآبی، در حال بازتعریف نقش خود در اقتصاد دامپروری کشور است.
شتر با توان تحمل تشنگی طولانی، مصرف کمتر علوفه باکیفیت و قدرت استفاده از مراتع فقیر و شور، عملاً به «دام استراتژیک اقلیم خشک» بدل شده است؛ دامی که برخلاف گاو و حتی گوسفند، در شرایطی که منابع آب زیرزمینی و بارندگی رو به کاهش است، هنوز قابلیت تولید اقتصادی دارد.
این ویژگیها، شاهرود را در جایگاه یکی از مناطق مستعد توسعه شترداری پایدار در کشور قرار داده است.
بر اساس دادههای رسمی وزارت جهاد کشاورزی و گزارشهای پژوهشی (از جمله مطالعه Salehi & Gharahdaghi – مؤسسه تحقیقات علوم دامی)، جمعیت شتر ایران حدود 150 هزار نفر برآورد میشود که حدود 3/8 درصد جمعیت شتر آسیا را تشکیل میدهد.
حدود 5200 نفر از این جمعیت در استان سمنان پراکندهاند؛ استانی که بخش بزرگی از آن در پهنههای خشک و نیمهخشک قرار گرفته است.
در این میان، شهرستان شاهرود با داشتن بخشی از این جمعیت – شامل شترهای مولد و پرواری – سهم مؤثری در تولید گوشت شتر استان دارد و عملاً به یکی از محورهای اصلی شترداری در منطقه تبدیل شده است. این وزن نسبی، فرصت مناسبی برای برنامهریزی روی برند «گوشت شتر شاهرود» در سطح ملی فراهم میکند.
گوشت شتر؛ پروتئین سالم با تقاضای رو به رشد در بازار
مطالعات تغذیهای نشان میدهد در هر 100 گرم گوشت شتر، حدود 20 تا 22 گرم پروتئین باکیفیت وجود دارد؛ رقمی که با گوشت گاو و گوسفند قابل مقایسه است، اما با یک تفاوت مهم: چربی و کلسترول کمتر.
بررسیهای منتشرشده در منابع تخصصی تغذیه و سایتهای علمی-کاربردی نشان میدهد گوشت شتر، علاوه بر پروتئین با ارزش بیولوژیک بالا، سرشار از ویتامینهای گروه B، آهن، فسفر و کلسیم است و در برخی موارد، هضم آسانتری نسبت به برخی گوشتهای قرمز متعارف دارد.
این ترکیب، گوشت شتر را به گزینهای مناسب برای گروههایی مانند سالمندان، بیماران قلبی-عروقی و حتی ورزشکاران تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که در صورت «معرفی درست به افکار عمومی»، میتواند سهم این گوشت را در سبد پروتئینی خانوارها افزایش دهد.
افزایش قیمت گوشت گاو و گوسفند، حساسیت بیشتر مردم نسبت به سلامت تغذیه و گسترش فروش اینترنتی گوشت، طی سالهای اخیر به تدریج بازار جدیدی برای گوشت شتر ایجاد کرده است.
راهاندازی فروشگاههای آنلاین تخصصی در حوزه گوشت شتر و بچهشتر در شهرهایی مانند مشهد، زاهدان و تهران، نشان میدهد تقاضا به سمت گوشتهای سالمتر و متفاوت در حال حرکت است.
این روند ملی، برای شاهرود – بهعنوان یکی از نقاط تولید – یک «فرصت طلایی» محسوب میشود تا با توسعه کشتارگاههای مجهز، بستهبندی استاندارد و حضور در پلتفرمهای آنلاین، گوشت شتر خود را با نام و برند منطقهای مشخص وارد بازارهای کشور کند و از خامفروشی و فروش فلهای فاصله بگیرد.
از مراتع فقیر تا تولید پایدار؛ چرا طرود و خارتوران مهماند؟
شترداری در شاهرود فقط یک مسئله تولید گوشت نیست؛ این فعالیت، به صورت مستقیم و غیرمستقیم در زنجیرهای شامل پرورش، پرواربندی، حملونقل، کشتار، فروش و خدمات دامپزشکی، زمینه اشتغال ایجاد میکند.
تجربیات میدانی در مناطق مشابه نشان میدهد هر گله شتر میتواند چند خانواده روستایی و عشایری را بهطور پایدار درگیر کار و درآمد کند.
در شهرستانی که بخش قابل توجهی از آن در حاشیه کویر قرار دارد و با خطر خالی شدن روستاها روبهرو است، توسعه هدفمند شترداری، یکی از ابزارهای مهم «نگهداشت جمعیت» و جلوگیری از مهاجرت به شهرها به شمار میرود؛ موضوعی که در سیاستهای کلان کشور درباره امنیت غذایی و توسعه متوازن، جایگاه ویژهای دارد.
مناطق طرود، خارتوران و دیگر پهنههای بیابانی شاهرود، سالها بهعنوان نماد خشکی، فرسایش بادی و کمبارشی شناخته میشدند؛ اما همین اراضی فقیر، برای شتر به مثابه «مرتع استراتژیک» محسوب میشود.
به استناد مطالعات علمی درباره مراتع کشور، حدود 90 درصد از مراتع ایران در طبقه متوسط و فقیر قرار دارد؛ جایی که عملاً انتخابهای اصلی، بهجز شتر، محدود است. شتر میتواند از گیاهان خاردار، شورپسند و کمکیفیت این مناطق بهخوبی استفاده کند، بدون آنکه نیاز به آبیاری، کشت علوفه پرهزینه یا زیرساخت سنگین داشته باشد.
اشتغال پایدار در حاشیه کویر؛ نقش شترداری در معیشت روستایی
اگر مدیریت چرای اصولی، کنترل ظرفیت مرتع و جلوگیری از فشار بیش از حد رعایت شود، طرود و خارتوران میتوانند به الگویی ملی برای «استفاده هوشمند از اراضی کمبازده» با محوریت شترداری تبدیل شوند.
با وجود همه مزیتها، شترداری در شاهرود و استان سمنان با چالشهای جدی روبهرو است.
زنجیره ناقص تولید؛ زیرساختهایی که هنوز کامل نشدهاند
کمبود کشتارگاههای تخصصی شتر، نبود واحدهای فرآوری گوشت و فرآوردههای جانبی (از سوسیس و کالباس تا بستهبندیهای کوچک خانگی)، ضعف شبکه سردخانهای و حملونقل سرد، باعث شده بخش قابل توجهی از ارزش افزوده در حلقههای پایانی زنجیره از دست برود.
از سوی دیگر، آموزشهای تخصصی در حوزههای بهداشت شتر، تغذیه علمی، اصلاح نژاد و مدیریت بیماریها، هنوز به اندازه ظرفیت منطقه توسعه نیافته است. همین خلأ، بهرهوری گلهها را پایین نگه میدارد و دامدار را در برابر نوسانات بازار و بیماریها آسیبپذیر میکند؛ گلوگاهی که بدون ورود جدی جهادکشاورزی، نظام دامپزشکی و مراکز علمی، شکسته نخواهد شد.
لزوم ورود سیاستگذاران برای ایجاد زنجیره ارزش شتر در شاهرود
تجربه کشورهای فعال در شترداری نشان میدهد تا زمانی که تولیدکننده خرد در حلقههای پراکنده و بیارتباط فعالیت کند، امکان شکلگیری برند، استاندارد کیفیت و دسترسی به بازارهای پرقدرت وجود ندارد.
در شاهرود نیز، نقش نهادهایی مانند جهادکشاورزی، تعاون روستایی و تشکلهای دامداری، در گذار از «تولید سنتی» به «زنجیره ارزش» تعیینکننده است.
ایجاد تعاونیهای تخصصی شترداری، تسهیل دسترسی به تسهیلات تکلیفی، کمک به برندسازی گوشت شتر شاهرود، توسعه بیمههای مبتنی بر ریسک اقلیمی برای شتر و اتصال دامدار به بازارهای آنلاین و صنایع فرآوری، از جمله اقداماتی است که میتواند در عمل، جایگاه شاهرود را در بازار گوشت شتر کشور تثبیت و تقویت کند.
چشمانداز پیشرو؛ شاهرود در مسیر تبدیل شدن به قطب شترداری کشور
با ترکیب سه عنصر «اقلیم خشک و مراتع فقیر»، «تجربه تاریخی دامداران و عشایر» و «بازار رو به رشد گوشت شتر با مزیتهای تغذیهای»، شاهرود امروز یکی از نامزدهای جدی تبدیل شدن به «قطب شترداری کشور» است. حضور هزاران نفر شتر مولد و پرواری در این شهرستان، همراه با تقاضای افزاینده برای گوشت شتر در بازارهای شهری و آنلاین، فرصت بیمانندی را پیش روی سیاستگذاران و تولیدکنندگان قرار داده است.
اگر سرمایهگذاری در حلقههای فرآوری، بستهبندی، بازاریابی و ارتقای دانش فنی دامداران جدی گرفته شود، گوشت شتر شاهرود میتواند بهتدریج سهم بیشتری در سبد پروتئینی خانوار ایرانی پیدا کند و در عین حال، الگویی از «توسعه سازگار با اقلیم» در مناطق خشک و نیمهخشک کشور ارائه دهد؛ الگویی که در آن، شتر نهفقط یک دام سنتی، بلکه نماد مقاومت، پایداری و بهرهبرداری هوشمندانه از منابع طبیعی است.
گزارش از علیرضا رحیمیان
انتهای پیام/