به گزارش خبرگزاری تسنیم از زنجان، در دهههای اخیر، موضوع محیطزیست دیگر صرفاً یک دغدغه حاشیهای یا موضوعی تخصصی محدود به کارشناسان حوزه طبیعت نیست، بلکه به یکی از اصلیترین شاخصهای توسعه پایدار و کیفیت زندگی در جوامع تبدیل شده است. در این میان، استانهایی که همزمان با رشد صنعتی و معدنی مواجه بودهاند، بیش از سایر نقاط کشور در معرض چالشهای پیچیدهتری قرار گرفتهاند؛ چالشهایی که نهتنها به منابع طبیعی، بلکه به سلامت عمومی، امنیت زیستی و آینده نسلهای بعدی گره خورده است.
استان زنجان نیز از جمله مناطقی است که در سالهای اخیر، توسعه فعالیتهای صنعتی و معدنی در آن شتاب گرفته و همین موضوع، ضرورت توجه جدیتر به ملاحظات زیستمحیطی را دوچندان کرده است. از یکسو وجود واحدهای تولیدی و صنعتی و از سوی دیگر فعالیتهای معدنی در مناطقی مانند ماهنشان و انگوران، این استان را با مجموعهای از مسائل پیچیده در حوزه پسماندهای صنعتی، پسابهای خاص، و فشار بر منابع آب و خاک مواجه کرده است. مسائلی که مدیریت آنها نیازمند نگاه صرفاً نظارتی نیست، بلکه به سیاستگذاری دقیق، زیرساختهای کارآمد و همکاری واقعی میان دستگاهها و بخش خصوصی نیاز دارد.
موضوعاتی مانند مدیریت پسماندهای صنعتی که گاه با محدودیت ظرفیت محلهای دفن مجاز روبهرو هستند، یا پساب برخی صنایع با ویژگیهای شیمیایی خاص که امکان تصفیه آنها با روشهای متداول وجود ندارد، به چالشهایی جدی در مدیریت زیستمحیطی استان تبدیل شدهاند. در کنار این موارد، بحث پایش مستمر کیفیت خاک، هوا و منابع آبی نیز بهعنوان یکی از ارکان اصلی حفاظت محیطزیست، جایگاه ویژهای پیدا کرده است؛ چرا که هرگونه غفلت در این حوزهها میتواند آثار بلندمدت و بعضاً جبرانناپذیری بر اکوسیستم منطقه برجای بگذارد.
ادارهکل حفاظت محیطزیست استان زنجان بهعنوان نهاد متولی، با مجموعهای از مأموریتهای گسترده روبهروست؛ مأموریتهایی که از نظارت بر واحدهای صنعتی و الزام آنها به رعایت استانداردهای زیستمحیطی آغاز میشود و تا پیگیری اجرای قوانین جدیدی همچون قانون جامع خاک و توسعه زیرساختهای پایش و کنترل ادامه مییابد. با این حال، آنچه در عمل اهمیت دارد، میزان تحقق این اهداف در میدان اجرا و مواجهه با واقعیتهای پیچیده صنعتی و اقتصادی استان است.
در کنار این چالشها، موضوعاتی مانند وضعیت تصفیهخانههای صنعتی، میزان اتصال واحدها به این زیرساختها، نحوه مدیریت پسماندهای ویژه در مناطق معدنی، و همچنین ارزیابی واقعی کیفیت هوا و آب، از جمله محورهایی هستند که همواره مورد توجه افکار عمومی و نهادهای نظارتی قرار دارند. بهویژه آنکه کوچکترین ضعف در این زنجیره میتواند به شکل مستقیم بر سلامت مردم و محیط زندگی آنان اثرگذار باشد.
سیدرضا موسوی مشکینی مدیرکل حفاظت محیط زیست استان زنجان با تشریح چالشهای پسماند و پسابهای صنعتی، مسیرهایی را برای بهبود شرایط پیشرو اعلام کرد.
تسنیم: اگر بخواهید یک تصویر کلان از وضعیت زیستمحیطی زنجان ارائه دهید، مهمترین گرهها کجاست و چرا؟
موسوی مشکینی:اگر بخواهم جمعبندی راهبردی ارائه بدهم، سه گره اصلی داریم که بههم پیوستهاند و هرکدام دیگری را تشدید میکند: پسماند صنعتی، پسابهای پیچیده و نظام پایش منابع پایه (آب، خاک، هوا).
در بخش پسماند، مسئله فقط «دفع» نیست؛ ما با چرخهای مواجهیم که از تولید پسماند در واحدهای صنعتی شروع میشود، به حملونقل و انبارش میرسد و نهایتاً به دفع یا بازیافت ختم میشود. هر حلقه اگر درست عمل نکند، به حلقههای بعدی فشار وارد میکند.
در حوزه پساب، چالش اصلی «ماهیت شیمیایی متفاوت» برخی پسابهاست که با روشهای مرسوم تصفیه سازگار نیست. این یعنی یا باید فناوری را ارتقا دهیم یا هزینههای بیشتری برای مدیریت آن بپردازیم.
و در نهایت، پایش منابع پایه؛ اگر پایش دقیق و مستمر نباشد، عملاً سیاستگذاری هم کور خواهد بود. بنابراین ما این سه محور را بهصورت یک بسته بههمپیوسته میبینیم، نه مسائل جدا از هم.
تسنیم: درباره پسابهای خاص، بهویژه پساب زیتون در طارم، دقیقتر بفرمایید چه ویژگیهایی کار را دشوار کرده است؟
موسوی مشکینی:پساب زیتون، بهطور خاص، دارای بار آلی بسیار بالا، ترکیبات فنولی و بعضاً pH نامتوازن است. این ویژگیها باعث میشود که روشهای متداول تصفیه مثل لجن فعال کارایی لازم را نداشته باشند یا هزینه عملیاتی را بهشدت بالا ببرند.
در چنین شرایطی، ما دو مسیر داریم:اول، پیشتصفیه در مبدأ توسط خود واحد تولیدی با استفاده از فناوریهای تخصصیتر (مانند اکسیداسیون پیشرفته یا سیستمهای ترکیبی).دوم، مدیریت متمرکز در تصفیهخانههای صنعتی که البته آن هم نیازمند طراحی ویژه برای این نوع پسابهاست.
قانونگذار بهصراحت مسئولیت را بر عهده تولیدکننده گذاشته است؛ یعنی واحد صنعتی باید تا رسیدن به استانداردهای خروجی، فرآیند تصفیه را انجام دهد. ما هم در این مسیر هم نظارت میکنیم و هم در صورت لزوم، برخورد قانونی داریم.
تسنیم: تصفیهخانه شهرک صنعتی طارم ایجاد شده، اما اتصال واحدها ضعیف است. ریشه این عدم همکاری چیست؟
موسوی مشکینی: این مسئله چند ریشه دارد. بخشی به هزینههای اتصال و بهرهبرداری برمیگردد؛ برخی واحدها تصور میکنند با عدم اتصال، هزینههای کوتاهمدت را کاهش میدهند، در حالی که هزینههای زیستمحیطی و حتی حقوقی در بلندمدت بهمراتب بیشتر است.
بخش دیگر، ضعف در فرهنگسازی و مسئولیتپذیری زیستمحیطی است. هنوز در برخی واحدها، محیطزیست بهعنوان «هزینه» دیده میشود نه «سرمایهگذاری برای پایداری».
و البته ما هم بهعنوان نهاد ناظر، ابزارهای قانونی داریم؛ از اخطار و جریمه تا توقف فعالیت. واقعیت این است که در این حوزه، بدون ترکیب «اقناع + الزام قانونی»، پیشرفت سریع اتفاق نمیافتد.
تا امروز فقط یک واحد متصل شده و این برای ما قابل قبول نیست؛ بنابراین این موضوع در دستور کار جدی برای پیگیری و اعمال قانون قرار دارد.
تسنیم: در حوزه پسماندهای صنعتی، وضعیت انگوران و ماهنشان چرا به نقطه بحرانی رسیده است؟
موسوی مشکینی: انگوران و ماهنشان بهدلیل فعالیتهای معدنی، حجم قابلتوجهی از پسماندهای صنعتی—بهویژه پسماندهای خاص—تولید میکنند. لندفیل پشت انگوران که سالها بار اصلی را به دوش میکشید، اکنون به سقف ظرفیت رسیده است.
مشکل اینجاست که ایجاد لندفیل استاندارد، فرآیندی زمانبر و پرهزینه است؛ از مطالعات مکانیابی و ارزیابی اثرات زیستمحیطی گرفته تا اخذ مجوزها و اجرای زیرساختها.
از طرف دیگر، تمرکز پسماند در یک یا دو نقطه، ریسکهای زیستمحیطی را افزایش میدهد. بنابراین سیاست ما حرکت به سمت چندکانونی کردن سایتهای مجاز است تا هم بار توزیع شود و هم مدیریت بهتر انجام گیرد.
تسنیم: طرحهای ایجرود در چه مرحلهای هستند و چه موانعی بر سر راه آنهاست؟
موسوی مشکینی: دو سایت در ایجرود برای پوشش پسماندهای ماهنشان و خود ایجرود تعریف شدهاند. این طرحها از مرحله مکانیابی عبور کرده و وارد فازهای اجرایی و اداری شدهاند، اما با چالشهایی مثل تأمین اعتبار، هماهنگی بین دستگاهی و بعضاً ملاحظات محلی مواجه هستند.
ما بهطور مستمر در حال پیگیری هستیم تا این پروژهها به بهرهبرداری برسند، چون تأخیر در این حوزه میتواند منجر به انباشت پسماند یا دفع غیراصولی شود که تبعات آن برای محیطزیست و حتی سلامت مردم جدی است.
تسنیم: درباره سازوکار نظارت بر پسماندها گفتید؛ این سازوکار در عمل چگونه اجرا میشود؟
موسوی مشکینی: ما یک زنجیره نظارتی تعریف کردهایم که از لحظه تولید پسماند شروع میشود. شناسنامهدار شدن پسماند، صدور مجوز حمل، پلمپ محموله، ردیابی مسیر، و نظارت بر تخلیه در سایت مجاز از اجزای این سازوکار است.
در برخی موارد از ابزارهای کنترلی پیشرفتهتر هم استفاده میشود تا احتمال انحراف کاهش یابد. با این حال، باید واقعبین بود؛ هیچ سیستمی کاملاً بدون خطا نیست. مهم این است که نرخ خطا و تخلف به حداقل برسد و در صورت وقوع، برخورد سریع و بازدارنده انجام شود.
تسنیم: قانون جامع خاک چه تغییری در مدیریت این حوزه ایجاد کرده است؟
موسوی مشکینی: پیش از سال 1398، ما با خلأ قانونی مواجه بودیم و همین موضوع، پیگیری تخلفات را دشوار میکرد. با تصویب قانون جامع خاک، تقسیم کار ملی شکل گرفت؛ یعنی وظایف دستگاههایی مثل جهاد کشاورزی، وزارت کشور، وزارت بهداشت و حتی رسانهها مشخص شد.
یکی از مهمترین ابزارهای این قانون، الزام به خوداظهاری صنایع است. صنایع بزرگ باید بهصورت دورهای از خاک اطراف خود نمونهبرداری کنند و نتایج را بهصورت مستند ارائه دهند. این کار هم شفافیت ایجاد میکند و هم امکان مداخله سریع در صورت مشاهده آلودگی را فراهم میسازد.
تسنیم: آیا ضمانت اجرایی این قانون کافی است؟
موسوی مشکینی: در مقایسه با گذشته، قطعاً وضعیت بهتر شده است. جرایم مشخص شده، امکان ارجاع به مراجع قضایی وجود دارد و در مواردی هم این مسیر طی شده است.
اما واقعیت این است که ضمانت اجرایی صرفاً با قانون کامل نمیشود؛ نیازمند فرهنگسازی، همکاری صنایع و همچنین تقویت ابزارهای نظارتی هستیم. در مجموع، وضعیت آلودگی خاک در زنجان «نسبتاً قابل قبول» است، اما این به معنای بینیازی از حساسیت و پایش نیست.
تسنیم: وضعیت هوا در استان چطور است؟ آیا زنجان هم درگیر بحران آلودگی است؟
موسوی مشکینی: خوشبختانه در مقایسه با بسیاری از استانهای صنعتی، زنجان وضعیت بهتری دارد. آلایندههایی مانند NOx و SOx در سطح نگرانکنندهای نیستند و شاخصهای کیفیت هوا در مجموع قابل قبول است.
البته ما به این وضعیت قانع نیستیم و پایش مستمر را ادامه میدهیم. ایستگاههای سنجش در زنجان، ابهر، قیدار و ایجرود فعال هستند یا در حال توسعهاند تا هرگونه تغییر در کوتاهترین زمان شناسایی شود.
تسنیم: درباره گردوغبار، آیا منشأ داخلی وجود دارد؟
موسوی مشکینی: خیر، در حال حاضر کانون فعال داخلی برای گردوغبار در استان شناسایی نشده است. آنچه گاهی تجربه میکنیم، بیشتر ناشی از کانونهای بیرونی و فرامنطقهای است.
این موضوع نشان میدهد که برخی مسائل زیستمحیطی، فراتر از مدیریت استانی هستند و نیاز به هماهنگی ملی و حتی بینالمللی دارند.
تسنیم: وضعیت منابع آب و کیفیت آب شرب چگونه ارزیابی میشود؟
موسوی مشکینی: در حوزه آب، پایشها بهصورت مستمر انجام میشود و ما شبکهای از مانیتورینگ داریم که منابع مختلف را رصد میکند. در برخی موارد، ردهایی از آلودگی مشاهده شده، اما این موارد بهمعنای آلودگی گسترده یا تهدید سلامت آب شرب نیست.
تا این لحظه، هیچ گزارش نگرانکنندهای درباره کیفیت آب شرب استان نداشتهایم. در عین حال، هر مورد مشکوک بلافاصله با همکاری شرکت آب منطقهای و آبفا بررسی و مدیریت میشود تا اطمینان از سلامت آب حفظ شود.
انتهای پیام/