به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، پیام حضرت آیتالله سیّدمجتبی خامنهای (مدظله العالی) که در آستانه موسم حج و در بستر گفتمان انقلاب اسلامی و مقاومت صادر شده است، مناسک حج را به مثابه یک «پروژه سیاسی-عبادی» بازتعریف میکند. دال مرکزی آن «الله اکبر» به عنوان «سلاح» راهبردی و نقطه ثقل هویت جمعی امت اسلامی است. گفتمان حاکم بر پیام، بر پایه تقابلهای دوگانه «توحید در برابر شرک/استکبار» و «اسلام ناب در برابر آمریکا و اسرائیل» شکل گرفته و با بهرهگیری از استعارههای جنگی (رَمی جمرات ⇔ موشکباران دشمن)، مفهوم «برائت» را از محدوده جمرات منا به عرصه زیست فردی، اجتماعی و سیاسی مسلمانان در تمام ایام سال گسترش میدهد.
1. بافت موقعیتی و کارکرد گفتمان
این پیام در پنجم خرداد 1405 (مصادف با 9 ذیالحجه 1447) و همزمان با موسم حج خطاب به «امت اسلامی» صادر شده است. مهمترین کارکرد گفتمانی آن، بازسازی هویت جمعی پیرامون محور «مقاومت در برابر نظام سلطه» است. برخلاف خوانش فردی و صرفاً عبادی از حج، متن پیام تأکید دارد که «فرصت این هجرت تنها متعلّق به زائران و حجاج امسال بیتالله نیست»؛ بلکه تمامی مسلمانان ایران و جهان باید «احرام دائمی حول ذکرُ الله» ببندند. به این ترتیب، حج به یک «وضعیت وجودی» و «جهتگیری سیاسی همیشگی» تبدیل میشود.
2. دال مرکزی و منظومه مفاهیم
دال مرکزی (نقطه تثبیت معنا) در این گفتمان، «الله اکبر» است که بارها با فاصلههای اندک تکرار شده و عنوان «سلاح» به خود گرفته است. عباراتی نظیر: «با همین سلاح الله اکبر بود که ملّت مسلمان ایران قیام کرد»، «والله اکبر… همین سلاح الله اکبر بود که رشتههای اتّصال امّت اسلامی… را مستحکم کرد» و «و باز هم الله اکبر… جُنود او بر هر قدرتی چیرهاند» نشان میدهد که این ذکر توحیدی، کارکردی صرفاً تسبیحی ندارد، بلکه یک فرمان عملیاتی و رمز پیروزی در تمامی نبردهای گذشته و آینده است. سایر مفاهیم مانند «برائت»، «شهادت»، «جهاد»، «بعثت»، «تمدن نوین اسلامی» و «وحدت» حول این دال مرکزی معنا مییابند.
3. نظام تقابلهای دوگانه (ما/آنها)
گفتمان پیام بر پایه قطبیسازی «جبهه حق در برابر جبهه باطل» استوار است. در سمت «ما» قرار دارند: توحید، عبودیت، اسلام ناب محمدی، ولایت عظمی، عدل جهانی، حج ابراهیمی، شعار «مرگ بر آمریکا/اسرائیل» و رهبرانی همچون امام خمینی و شهید آیتالله خامنهای. در مقابل «آنها»: شرک، استکبار، سلطهپذیری، رژیم طاغوت پهلوی، آمریکای طمعکار، رژیم صهیونیستی، داعش و صدام. این تقابل به صراحت در جمله «شیطان بزرگ یعنی آمریکا و حیوان دستآموزَش، رژیم صهیونیستی» بازتاب یافته است.
نکته قابل توجه آنکه «برائت از مشرکان» که در قرآن درباره مشرکان عصر نزول است، به طور کامل تاریخزدایی شده و بر دو مصداق عینی امروزی یعنی آمریکا و اسرائیل تطبیق داده میشود. بدین ترتیب، «مرگ بر آمریکا» نه یک شعار سیاسی، بلکه بسط «آئین برائت» در موسم حج به تمام زمانها و مکانها تلقی میگردد.
4. استعارههای مفهومی
متن پیام به شدت از استعارههای جنگی و جهادی تغذیه میکند:
ـ حج به مثابه جنگ تمامعیار: «رَمی جمرات» (که در اصل پرتاب سنگریزه به سوی شیطان است) به «رَمی آمریکا و اسرائیل با موشک و پهپاد» تشبیه شده است: «بهوسیله موشکها و پهپادهای خود… شیطان بزرگ و حیوان دستآموزش را رمی کردند».
ـ انقلاب اسلامی به مثابه «بعثت الهی»: حرکت امام خمینی و سپس قیام پس از شهادت رهبر پیشین، همتراز بعثت پیامبران معرفی شده است: «واقعه اعجابانگیز بعثت الهی مردم» و «در پی بعثت ملّت ایران، بعثت امّت اسلامی رقم خواهد خورد».
ـ شیطان به مثابه نظام سلطه: «شیطان شریر با جلوههای اغواگر و همه اذنابش» کنایه از آمریکا، اسرائیل و عمال منطقهای آنهاست.
ـ اسلام به مثابه یک ارتش منسجم: «جبهه مقاومت»، «جنگ تحمیلی دوم و سوم»، «سلاح الله اکبر»، «جُنود خدا»؛ همه نشان از نظامیانگاری مفاهیم دینی دارد.
5. ایدئولوژی پنهان و راهبردهای گفتمانی
نفی سکولاریسم دینی: پیام صراحتاً هرگونه جدایی دین از سیاست را نفی میکند: «برائت از مشرکان از رمی جمرات حج به صحنههای زندگی فردی، اجتماعی و سیاسی مسلمانان تسرّی خواهد یافت».
الگوسازی از ملت ایران: ایران نه فقط یک کشور، که «پیشتاز» و «الگو» برای تمام امت اسلامی معرفی میشود. جملاتی نظیر «این گونه بود که ملّت ایران در میقات انقلاب اسلامی قدم در مسیر همین هجرت گذاشت» و «ملّت ایران… چشمان دنیا را به افتخارآفرینیهای خود خیره کرد» حاکی از اقتدار گفتمانی است که تجربه ایران را جهانشمول میداند.
گزارههای پیشفرض (Presupposition): متن فرض میگیرد که تمام مسلمانان جهان، تحلیل مقاومتی از حج را میپذیرند و «آینده متعلق به امت اسلامی و تمدن نوین اسلامی است». همچنین پیشبینی نابودی اسرائیل «تا 25 سال دیگر» به عنوان یک گزاره قطعی و بر اساس سخن «رهبر شهید» مطرح میشود، بدون آنکه نیاز به اثبات بداند.
ارجاعات تاریخی ترکیبی: پیام سه دوره «جنگ تحمیلی اول» (دفاع مقدس 8 ساله)، «دوم» (خرداد 1404) و «سوم» (متعلق به آینده نزدیک) را در کنار هم قرار میدهد. این نامگذاری، روایت واحدی از یک «جنگ مستمر و طولانی» میان حق و باطل میسازد که هنوز پایان نیافته است.
ششم؛ مستندات قرآنی پیام
در متن پیام حضرت آیتالله سیّدمجتبی خامنهای (رهبر معظم انقلاب اسلامی) به مناسبت حج ابراهیمی، آیات قرآن به صورت مستقیم ذکر نشده است؛ اما مفاهیم کلیدی پیام برگرفته از آموزههای قرآنی و روایی است. در ادامه مهمترین مستندات قرآنی متن پیام ارائه میشود:
1. تلبیه و اجابت دعوت خدا
متن پیام با «لَبَّیک اللّهمّ لَبَّیک» آغاز شده که برگرفته از تلبیه حج است و ریشه قرآنی آن در آیهٔ «وَأَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوكَ رِجَالًا» (سوره حج، آیه 27) دارد.
2. هجرت به سوی خداوند
پیام، حج را نماد «هجرت به سمت خداوند» معرفی کرده است. قرآن میفرماید: «وَمَن یُهَاجِرْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرَاغَمًا کَثِیرًا وَسَعَةً» (سوره نساء، آیه 100)
3. برائت از مشرکان (محور اصلی پیام)
تأکید بر «برائت از مشرکان» و «مرگ بر آمریکا و اسرائیل» برگرفته از آیهٔ سوره توبه است: «بَرَاءَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِینَ عَاهَدتُّم مِّنَ الْمُشْرِکِینَ» (سوره توبه، آیه 1)
4. نفی انداد (شریکهای خدا)
در تعریف زندگی توحیدی، «نفی اندادُالله» شرط دانسته شده است: «فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَندَادًا وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ» (سوره بقره، آیه 22)
5. دشمنی با شیطان و اذنابش
رمی جمرات و مبارزه با شیطان و هوادارانش: «إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا» (سوره فاطر، آیه 6)
6. وعدهٔ نصرت الهی به مجاهدان
اشاره به پیروزی جبهه مقاومت در جنگهای تحمیلی: «إِنَّ اللَّهَ یُدَافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا» (سوره حج، آیه 38) و «کَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِی» (سوره مجادله، آیه 21)
7. دشمنی شدید یهود و مشرکان با مؤمنان
متن پیام، رژیم صهیونیستی و آمریکا را مصداق این آیه معرفی کرده است: «لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَالَّذِینَ أَشْرَکُوا» (سوره مائده، آیه 82)
8. نابودی حقّ و زهوق باطل
در مورد قطعیت فروپاشی رژیم صهیونیستی: «وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ۚ إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقًا» (سوره اسراء، آیه 81)
9. وعدهٔ استخلاف (جانشینی صالحان در زمین)
این آیه در پایان پیام عیناً نقل شده و سند قرآنی تمدن نوین اسلامی است: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ…» (سوره نور، آیه 55)
نکته: تمامی مفاهیمی نظیر «قربانی کردن هواهای نفس»، «اطعام فقیر»، «وقوف و تضرّع» و «طواف و سعی» نیز برگرفته از آیات مناسک حج در سورههای بقره (آیات 196-203) و حج (آیات 26-37) است.
نتیجهگیری گفتمانی
این پیام نمونه عالی از گفتمان مقاومت شیعی-انقلابی است که با تکیه بر نشانههای قرآنی (به ویژه آیه استخلاف در سوره نور و آیه برائت در سوره توبه) و بازتفسیر مناسک حج، یک طرح سیاسی-تمدنساز به امت اسلامی ارائه میدهد.
در این گفتمان، «الله اکبر» نه فقط ذکر، که سلاح تحقق «وعده الهی» و «نظم جدید منطقهای» است. «مرگ بر آمریکا» نیز بسط عملی «برائت از مشرکان» در عصر کنونی تلقی میشود.
سخن پایانی پیام که با آیه «وَعَدَ اللهُ الَّذینَ آمنوا… لَیَستَخلِفَنَّهُم فِی الارض» مزین شده، نشان میدهد که تمام این تحلیلها در چارچوب امید به وعده استخلاف و تمدن نوین اسلامی معنا مییابد و حج امسال، صرفاً یک مراسم، بلکه «روایت فتح» جنگهای آینده و نماد «نفسهای پایانی رژیم صهیونیستی» معرفی میشود.
یادداشت از: حجتالاسلام بهمن اکبری، رایزن فرهنگی سابق ایران در عمان، تانزانیا و ازبکستان
انتهای پیام/