یادداشت مهمان- نفیسه سادات موسوی- پژوهشگر: روابط انرژی میان روسیه و چین طی سالهای اخیر به سرعت گسترش یافته است. پس از تحریمهای گسترده غرب علیه مسکو به دلیل جنگ اوکراین، کرملین تلاش کرد مسیر صادرات انرژی خود را از اروپا به سمت آسیا تغییر دهد.
بر اساس گزارشهای مؤسسات رصد تجارت انرژی، چین اکنون بزرگترین خریدار نفت روسیه است و حجم واردات انرژی این کشور از روسیه به شکل قابل توجهی افزایش یافته است. تحلیلهای منتشر شده توسط مرکز تحقیقات انرژی و هوای پاک (CREA) نشان میدهد بخش بزرگی از درآمد صادرات انرژی روسیه در سالهای اخیر از بازارهای آسیایی—بهویژه چین—تأمین شده است.
این تغییر مسیر صادراتی تنها یک تحول اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از شکلگیری یک محور انرژی جدید در نظام جهانی محسوب میشود.
اروپا در جستجوی امنیت انرژی
پس از جنگ اوکراین، اتحادیه اروپا تلاش گستردهای برای کاهش وابستگی به انرژی روسیه آغاز کرد. بر اساس برنامههای رسمی بروکسل، هدف این اتحادیه حذف تدریجی واردات گاز روسیه تا سالهای آینده است.
با این حال، کارشناسان بازار انرژی معتقدند این روند با چالشهای جدی روبهروست. گزارشهای S&P Global نشان میدهد بازار گاز اروپا هنوز به شدت نسبت به تحولات ژئوپلیتیک حساس است و هرگونه اختلال در عرضه میتواند قیمتها را به سرعت افزایش دهد.
در همین حال، روسیه بارها هشدار داده است که ممکن است در واکنش به فشارهای غرب، صادرات انرژی به اروپا را کاهش دهد یا مسیرهای صادراتی خود را تغییر دهد.
سناریوی نخست: شوک قیمتی در بازار انرژی
در صورت کاهش صادرات انرژی روسیه به اروپا، نخستین اثر آن در بازارهای جهانی مشاهده خواهد شد. تجربه بحران انرژی سالهای اخیر نشان داده است که حتی احتمال کاهش عرضه نیز میتواند قیمتها را افزایش دهد.
تحلیلهای منتشر شده توسط بلومبرگ و رویترز نشان میدهد بازار انرژی اروپا هنوز ظرفیت شوکهای قیمتی شدید را دارد. کاهش عرضه گاز یا نفت میتواند به سرعت قیمتها را افزایش دهد و فشار تورمی جدیدی بر اقتصاد اروپا وارد کند.
در چنین شرایطی، دولتهای اروپایی ناچار خواهند شد هزینههای بیشتری برای حمایت از مصرفکنندگان و صنایع پرداخت کنند.
سناریوی دوم: بازآرایی مسیرهای انرژی
در صورت ادامه فشارهای ژئوپلیتیک، بازار انرژی جهان ممکن است وارد مرحلهای از بازآرایی ساختاری شود. اروپا تلاش خواهد کرد منابع انرژی خود را از مناطق دیگر تأمین کند؛ از خاورمیانه گرفته تا ایالات متحده و آفریقا.
در مقابل، روسیه صادرات انرژی خود را بیشتر به سمت آسیا هدایت خواهد کرد. چین و هند در سالهای اخیر به خریداران بزرگ نفت روسیه تبدیل شدهاند.
این روند میتواند به شکلگیری یک نقشه جدید انرژی جهانی منجر شود؛ نقشهای که در آن بازارهای شرق و غرب بیش از گذشته از یکدیگر جدا میشوند.
سناریوی سوم: تشدید رقابت ژئوپلیتیک
سناریوی سوم، که بسیاری از تحلیلگران درباره آن هشدار میدهند، تشدید رقابت ژئوپلیتیک بر سر منابع انرژی است. در چنین شرایطی، انرژی نه تنها یک کالا بلکه یک ابزار قدرت سیاسی خواهد بود.
گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی (IEA) نشان میدهد تحولات ژئوپلیتیک در سالهای اخیر یکی از مهمترین عوامل بیثباتی بازار انرژی بوده است.
اگر روسیه و چین به طور هماهنگ از اهرم انرژی برای فشار بر اروپا استفاده کنند، ممکن است رقابت قدرتهای بزرگ وارد مرحله جدیدی شود.
بازار انرژی در عصر سیاست
بازار انرژی در دهههای گذشته به تدریج از یک بازار صرفاً اقتصادی به یک میدان رقابت ژئوپلیتیک تبدیل شده است. تصمیمهای سیاسی میتوانند به همان اندازه عرضه و تقاضا بر قیمتها تأثیر بگذارند.
در چنین فضایی، هر اظهارنظر مقامات یا تغییر در سیاست صادراتی کشورها میتواند موجی از واکنش در بازار ایجاد کند.
آیندهای پرنوسان
تحلیلگران انرژی معتقدند ترکیب جنگهای منطقهای، رقابت قدرتهای بزرگ و گذار جهانی به انرژیهای جدید، بازار انرژی را وارد دورهای از نوسانهای شدید کرده است.
اگر فشارهای انرژی میان شرق و غرب تشدید شود، اروپا ممکن است با یکی از دشوارترین آزمونهای امنیت انرژی در دهههای اخیر روبهرو شود.
انرژی؛ میدان جدید قدرت
آنچه امروز در حال شکلگیری است تنها یک بحران کوتاهمدت در بازار انرژی نیست. رقابت بر سر منابع، مسیرهای انتقال و بازارهای مصرف به یکی از مهمترین ابعاد رقابت قدرتهای جهانی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، نفت و گاز دیگر فقط سوخت اقتصاد جهانی نیستند؛ بلکه به ابزار تعیینکننده در معادلات قدرت تبدیل شدهاند.
و در جهانی که انرژی به سلاح تبدیل شده است، هر تصمیم در میدان سیاست میتواند معادلات بازار را تغییر دهد.