خبرگزاری مهر، گروه سیاست؛ در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران به تازگی تقابل نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی را مقتدرانه پشت سر گذاشته و اکنون نیز در حال مقابله با فشارهای اقتصادی، عملیات روانی و جنگ ترکیبی دشمن است، سخنان اخیر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی را میتوان در چارچوب «بسیج اجتماعی برای عبور از جنگ فرسایشی اقتصادی» تحلیل کرد. پنج توصیه مطرح شده از سوی او، صرفاً توصیههای اخلاقی یا شعاری نیستند، بلکه هر کدام بخشی از یک الگوی مقاومت اجتماعی، اقتصادی و روانی در برابر فشار خارجی محسوب میشوند. در واقع اگر در مرحله نخست تقابل، تمرکز دشمن بر تهدید نظامی، عملیات امنیتی و ایجاد ناامنی بود، اکنون تمرکز اصلی بر فرسایش اقتصاد، تضعیف روحیه عمومی، افزایش نارضایتی اجتماعی و ایجاد شکاف میان مردم و حاکمیت قرار گرفته است. به همین دلیل، مهمترین میدان نبرد امروز نه صرفاً میدان نظامی، بلکه «میدان تابآوری ملی» است.
۱. صرفهجویی؛ تبدیل مدیریت مصرف به یک ابزار قدرت ملی
نخستین توصیه قالیباف، موضوع «صرفهجویی» است؛ موضوعی که شاید در نگاه اول صرفاً یک توصیه اقتصادی خانوادگی به نظر برسد، اما در شرایط جنگ اقتصادی، معنایی فراتر پیدا میکند. وقتی کشوری تحت فشار تحریم، محدودیت مالی، اختلال در زنجیره تأمین و جنگ روانی اقتصادی قرار میگیرد، مدیریت مصرف به بخشی از امنیت ملی تبدیل میشود. کاهش اسراف در انرژی، کالاهای اساسی، ارز، آب و سایر منابع، به صورت مستقیم توان کشور برای عبور از بحران را افزایش میدهد.
در تجربه بسیاری از کشورها در دوران جنگ، از جمله در جنگ جهانی دوم، دولتها توانستند با همراهی مردم در مصرف، فشار دشمن را خنثی کنند. در ایران نیز هر میزان که مصرفگرایی، خرید هیجانی، احتکار خانگی و ولخرجی کاهش پیدا کند، ثبات بازار و آرامش اقتصادی بیشتر حفظ خواهد شد. از سوی دیگر، صرفهجویی فقط یک مسئله اقتصادی نیست؛ بلکه پیام روانی مهمی دارد مبنی بر اینکه جامعه شرایط را درک کرده و آماده همکاری برای عبور از بحران است.
۲. پویش «ایران همدل»؛ احیای سرمایه اجتماعی در دوران فشار
دومین محور سخنان قالیباف، تقویت «مواسات» و همدلی اجتماعی است. این بخش اهمیت بسیار بالایی دارد، زیرا در جنگهای اقتصادی، نخستین آسیبی که جامعه میبیند، افزایش فاصله طبقاتی و فشار بر اقشار ضعیف است. در چنین شرایطی اگر طبقات مختلف جامعه نسبت به یکدیگر بیتفاوت شوند، دشمن موفق میشود حس ناامیدی و فروپاشی اجتماعی را گسترش دهد. اما اگر شبکههای مردمی، خیریهها، گروههای جهادی و مردم عادی وارد میدان شوند، فشار اقتصادی قابل مدیریتتر میشود.
تجربه دوران کرونا نشان داد که جامعه ایرانی در مواقع بحران، ظرفیت بالایی برای کمکهای مردمی دارد. اکنون نیز فعال شدن پویشهایی مانند «ایران همدل» میتواند چند نتیجه مهم از جمله کاهش فشار معیشتی بر خانوادههای آسیبپذیر، افزایش اعتماد اجتماعی، جلوگیری از گسترش ناامیدی، تقویت حس همبستگی ملی و ناکام گذاشتن پروژه دشمن برای ایجاد شکاف اجتماعی را به دنبال داشته باشد. در واقع، جامعهای که در آن مردم به کمک یکدیگر میآیند، در برابر جنگ روانی بسیار مقاومتر خواهد بود.
۳. نقش بسیج؛ سازماندهی اجتماعی در شرایط بحران
سومین توصیه قالیباف، ورود جدی نیروهای بسیجی و شبکههای محلی به حل مشکلات مردم است. این موضوع از منظر مدیریت بحران اهمیت زیادی دارد. در واقع، در شرایط فشار اقتصادی و جنگ ترکیبی، دولت بهتنهایی نمیتواند همه مسائل را مدیریت کند. آنچه میتواند سرعت عمل را بالا ببرد، حضور شبکههای میدانی مردمی در محلات، مساجد و مناطق مختلف است. اگر بسیج بتواند نقش واسطه میان مردم، خیرین و دستگاههای اجرایی را ایفا کند، بسیاری از مشکلات محلی سریعتر حل میشود؛ از توزیع کمکها گرفته تا شناسایی آسیبدیدگان و کاهش تنشهای اجتماعی.
در بسیاری از بحرانهای بزرگ دنیا، ساختارهای داوطلبانه مردمی نقش تعیینکنندهای در حفظ ثبات داخلی داشتهاند. در ایران نیز سرمایه اصلی بسیج، گستردگی اجتماعی و حضور محلی آن است.
۴. نقش نخبگان؛ جنگ اقتصادی بدون اتاق فکر قابل مدیریت نیست
چهارمین محور، دعوت از کارشناسان و نخبگان برای ارائه راهحل است. این بخش شاید مهمترین بعد بلندمدت سخنان قالیباف باشد.
جنگ اقتصادی صرفاً با شعار یا اقدامات مقطعی حل نمیشود. کشور برای عبور از فشارهای پیچیده امروز، به تصمیمات علمی، اصلاحات مدیریتی، ایدههای نوآورانه و برنامهریزی دقیق نیاز دارد. قطعا حل مشکلات و مسائل کشور نیازمند استفاده واقعی از ظرفیت دانشگاهها، اقتصاددانان، متخصصان فناوری، مدیران صنعتی و نیروهای خلاق است. اگر سازوکاری ایجاد شود که ایدههای نخبگان به تصمیمسازی واقعی تبدیل گردد، کشور میتواند بخشی از فشارها را به فرصت تبدیل کند. در بسیاری از کشورها، دوران بحران باعث جهش در نوآوری و اصلاحات ساختاری شده است. ایران نیز میتواند از این مرحله برای بازسازی برخی ساختارهای ناکارآمد اقتصادی استفاده کند.
۵. ایرانیان خارج از کشور؛ ظرفیت راهبردی فراملی
پنجمین توصیه قالیباف مربوط به ایرانیان خارج از کشور است؛ ظرفیتی که سالها کمتر از توان واقعی آن استفاده شده است. میلیونها ایرانی در کشورهای مختلف جهان حضور دارند که بسیاری از آنان در حوزههای علمی، اقتصادی، فناوری، تجارت و سرمایهگذاری فعال هستند. در شرایط جنگ اقتصادی، این شبکه میتواند نقش مهمی در انتقال دانش، ایجاد ارتباطات اقتصادی، جذب سرمایه، دور زدن محدودیتهای تجاری، تقویت تصویر ایران در جهان و توسعه فناوری ایفا کند.
بسیاری از کشورها بخش مهمی از قدرت اقتصادی و فناوری خود را از طریق شبکه نخبگان خارج از کشور تقویت کردهاند. اگر فضای تعامل با ایرانیان خارج از کشور بهبود یابد و اعتماد متقابل تقویت شود، این ظرفیت میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای قدرت نرم و اقتصادی ایران تبدیل گردد.
جنگ امروز، جنگ ارادهها و تابآوری ملتهاست
پیام اصلی سخنان قالیباف این است که کشور وارد مرحلهای از «جنگ ترکیبی» شده؛ جنگی که در آن فشار اقتصادی، عملیات رسانهای، جنگ روانی و ایجاد ناامیدی، جایگزین بخش مهمی از تقابل مستقیم نظامی شده است. در چنین شرایطی، مهمترین عامل پیروزی صرفاً تجهیزات نظامی نیست، بلکه انسجام اجتماعی، اعتماد عمومی، مدیریت اقتصادی، مشارکت مردمی، امید اجتماعی و کارآمدی مدیریتی است.
اگر مردم احساس کنند در تصمیمها دیده میشوند، مشکلاتشان پیگیری میشود و مسئولان صادقانه در کنار آنان هستند، تابآوری جامعه افزایش پیدا میکند. اما اگر فاصله میان مردم و مدیریت اجرایی بیشتر شود، فشار اقتصادی میتواند به نارضایتی اجتماعی تبدیل گردد؛ همان هدفی که دشمنان ایران دنبال میکنند. بنابراین، پنج توصیه قالیباف را میتوان نقشهای برای «مقاومت اجتماعی و اقتصادی» در مرحله جدید تقابل با دشمن دانست؛ مرحلهای که بیش از هر زمان دیگر، نیازمند همدلی ملی، مدیریت هوشمندانه و مشارکت واقعی مردم است.