به گزارش خبرنگار مهر، موفقیت بسیج مستضعفین و سپاه پاسداران در دفاع مقدس، نه یک اتفاق تصادفی، بلکه محصول یک نظام فکری منسجم بود. منظومهای که در آن «خدا»، «ولایت» و «عاشورا» اضلاع اصلی مثلثی را تشکیل میدادند که هر تهدیدی را به فرصت تبدیل میکرد. به همین منظور با حجتالاسلام تقی عابدی پژوهشگر حوزه و دانشگاه به گفتگو نشستیم که در ادامه حاصل آن را می خوانید:
*چه عاملی باعث شد که نیروهای سپاه پاسداران در سالهای ابتدایی جنگ، با وجود کمبود شدید تجهیزات، در برابر ارتش مجهز عراق ایستادگی کنند؟
ببینید، نکته کلیدی اینجاست که ما نباید سپاه آن دوران را با خطکشهای مرسوم نظامی بسنجیم. آنچه پاسداران را در جبهه متمایز میکرد، «جهانبینی توحیدی» آنها بود. در نگاه یک پاسدار، قدرت مطلق از آنِ خداست (لا مؤثر فی الوجود الا الله). وقتی رزمنده باور داشته باشد که تجهیزات دشمن در برابر اراده الهی هیچ است، ترس معنایش را از دست میدهد. این همان «نصرت الهی» است که در قرآن بارها بر آن تاکید شده. در واقع، سلاح اول آنها «توکل» بود و سلاح دومشان «ایمان»؛ تجهیزات مادی در رتبههای بعدی قرار داشت.
* در ادبیات دفاع مقدس، نقش امام خمینی (ره) فراتر از یک فرمانده کل قوا توصیف شده است. این پیوند میان پاسداران و ولایت فقیه بر چه مبنایی استوار بود؟
دقیقاً؛ این یک رابطه خشک سازمانی نبود. برای پاسداران، اطاعت از امام، یک «تکلیف شرعی» و امتداد اطاعت از رسولالله (ص) بود. ولایتمداری در اینجا یعنی پیوند قلبی میان مأموم و امام. وقتی امام میفرمود «حصر آبادان باید شکسته شود»، پاسداران این را به عنوان یک حکم الهی میدیدند، نه فقط یک دستور نظامی. همین باور باعث میشد که سختترین بنبستهای عملیاتی با یک اشاره ایشان شکسته شود. این پیوند، به سپاه هویت بخشید و آن را از آسیبهای جریانات سیاسی مصون داشت.
* بارها گفته شده که جبهههای ما تکرار عاشورا بود. این فرهنگ عاشورایی چگونه در رفتار عملی پاسداران تجلی پیدا میکرد؟
فرهنگ عاشورا، «نرمافزار دفاعی» ما بود. پاسداران با تأسی به سیدالشهدا (ع)، مرگ را پایان نمیدیدند، بلکه آن را دروازه رستگاری میدانستند. دکترین «شهادتطلبی» از همینجا میآید. وقتی سربازی از مرگ نترسد و حتی مشتاق آن باشد (احلی من العسل)، هیچ ارتش کلاسیکی نمیتواند او را متوقف کند. سربندهای «یا حسین»، دعاهای کمیل و توسل در سنگرها، صرفاً مناسک نبودند؛ اینها بازتولید هویت مبارزاتی بودند که به رزمنده قدرت میداد تا در برابر هجوم تانکها، با دست خالی بایستد.
* مفهوم «تکلیفگرایی» یکی از محورهای بحث شماست. آیا این به معنای بیتوجهی به پیروزی و نتیجه در جنگ بود؟
خیر، اصلاً. تکلیفگرایی به معنای رها کردن نتیجه نیست، بلکه به معنای «آزادی از فشار روانیِ نتیجه» است. امام به رزمندگان یاد دادند که ما مأمور به انجام وظیفهایم، نه مأمور به نتیجه. اگر پیروز شویم، پیروزیم و اگر ظاهراً شکست بخوریم یا شهید شویم، باز هم به دلیل عمل به تکلیف، پیروز واقعی هستیم (احدی الحسنین). این نگاه، جلوی یأس و ناامیدی را در عملیاتهای سخت میگرفت. پاسدار با تمام توان طراحی میکرد، میجنگید و عرق میریخت، اما در نهایت نتیجه را به خدا میسپرد.
*یکی از ویژگیهای عجیب پاسداران در دفاع مقدس، ترکیب «روحیه نظامی» با «اخلاق و عرفان» بود. چگونه این دو تضاد ظاهری با هم جمع میشدند؟
این همان زیبایی «عرفان حماسی» است. ما با نسلی روبرو بودیم که شبها در گودالهای سنگر با خدا راز و نیاز میکردند و روزها در میدان نبرد، شیران غران بودند. شهیدانی مثل حاج همت یا باکری، قبل از اینکه فرمانده باشند، معلم اخلاق بودند. رعایت حقوق اسرا، پرهیز از آسیب به غیرنظامیان عراقی و تواضع در برابر زیردستان، ناشی از این بود که آنها جنگ را برای «خدا» میخواستند، نه برای قدرتطلبی. در واقع، سنگر برای آنها «خانقاه واقعی» بود؛ جایی برای صیقل دادن روح.
* با توجه به تحریمهای شدیدی که از همان ابتدا وجود داشت، باورهای اعتقادی چگونه به پیشرفتهای نظامی و خودکفایی در سپاه کمک کرد؟
ایمان، بنبستشکن است. پاسداران بر اساس باور «ما میتوانیم»، به جای التماس به شرق و غرب، به استعدادهای درونی خود تکیه کردند. وقتی شما باور داشته باشید که خدا پشتیبان شماست، ذهن شما خلاق میشود. تشکیل یگانهای پیچیده مهندسی، ساخت پلهای عظیم خیبر و بعثت، و راهاندازی توپخانه و زرهی از تجهیزات غنیمتی، همگی محصول این خودباوریِ برخاسته از ایمان بود. عقلانیت و تدبیر در دفاع مقدس، ریشه در ایمان داشت، نه جدای از آن.
* به عنوان پرسش آخر، این باورها برای امروز چه کارکردی دارد؟
این باورها «تاریخ مصرف» ندارند. هویت پاسداری یک حقیقت جاری است. امروز هم در عرصههای جنگ نرم، اقتصاد مقاومتی و جهاد علمی، ما به همان توکل، همان تکلیفگرایی و همان ولایتمداری نیاز داریم. اگر آن روحیه «بسیجی و پاسداری» دوران دفاع مقدس در ساختارهای امروز ما جاری شود، هیچ تحریم و فشاری نمیتواند حرکت انقلاب را متوقف کند. میراث دفاع مقدس برای ما، «فرمول غلبه بر ناممکنها» است.