به گزارش خبرنگار مهر، قرآن این کتاب سراسر نور که دستورات الهی به بندگان را در مجموعه از ایات و سورهها به زمینیان عرضه داشته قواعد زندگی الهی را در خود جای داده است. بررسی قرآن از ابعاد و منظرهای متفاوت میتواند به فهم دقیق تر آن و بهره مندی هرچه بیشتر کمک کند و آینده پژوهی قرآن یکی از این وجوه است. رحیم کارگر عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (پژوهشکده مهدویت و آینده پژوهی) معتقد است که آیندهپژوهی قرآنی صرفاً پیشبینی آینده نیست، بلکه شناسایی قوانین و سنن الهی حاکم بر جوامع و ارائه راهبرد برای حرکت در مسیر درست است. این رویکرد با نگاه به گذشته (تاریخ انبیاء و امم)، تحلیل حال (وضعیت کنونی جامعه و جهان) و پیشبینی احتمالات آینده (بر اساس سنن الهی و اختیارات انسان) و معیار قرار دادن پیشگویی های وحیانی، به دنبال دستیابی به آینده مطلوب است.
از این منظر است که آینده پژوهی میتواند در شرایط سخت و پیچیده اجتماعی سیاسی جوامع مسلمان کمک کننده و راهگشا باشد. دکتر کارگر معقتد است که در این دوران سخت و دشوار جنگ جبهه باطل علیه انقلاب اسلامی ایران، یکی از بایستگی های مهم به اذعان همه، بالابردن مقاومت و تاب آوری در میان مسوولان و رزمندگان و مردم است. از همین رو به راهکارهای تقویت تابآوری و مقاومت جامعه اسلامی ایران از منظر آیندهپژوهی قرآنی اشاره کرده است.
شناخت و تبعیت از سنن الهی (قا نونمندی آینده):
قرآن می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ» (رعد/11)، «وَلَنَبْلُوَنَّکُم حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِینَ مِنکُمْ وَالصَّابِرِینَ» (محمد/31). در نگاه آیندهپژوهانه این سنن نشان میدهند که آینده جوامع، یک سرنوشت از پیش تعیین شده و جبری نیست، بلکه نتیجه انتخابها، تلاشها و تغییرات درونی افراد و جامعه است.
جامعهای که بر اساس این سنن حرکت کند، میتواند آیندهای تابآور و مقاوم بسازد. غفلت از این سنن، جامعه را در برابر تحولات آینده آسیبپذیر میکند. پس همه آحاد جامعه اسلامی برای قرار گرفتن در دایره نصرت و امدادهای غیبی، ابتدا باید به سایر سنن الهی توجه کنند و بر اساس آنها برنامه ریزی و اقدام فعالانه و قدرتمندانه اتخاذ کنند و نقشه راه پیروزی و موفقیت را بر اساس آنها پی ریزی نمایند.
مدیریت بلایا و ابتلائات به عنوان فرصت (تابآوری فعالانه):
در قرآن کریم آمده است: «وَعَسَی أَن تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَّکُمْ» (بقره/216)، «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا» (انشراح/6). از منظر آینده پژوهی قرآنی: بحرانها و سختیها (ابتلاء)، فرصتهایی برای رشد، سنجش ایمان، و نمایان شدن ظرفیتهای پنهان جامعه و رسیدن به قلل رشد و پیروزی هستند.
آیندهپژوهی قرآنی به جامعه کمک میکند تا به جای انفعال در برابر بحرانها، از آنها به عنوان سکوی پرتابی برای رسیدن به سطوح بالاتر تابآوری و مقاومت استفاده کند.
این یعنی پیشبینی بحرانها و آمادگی برای عبور از آنها با رویکردی سازنده؛ مثل موقعیت فعلی که عموم مردم بویژه متخصصان از الان بفکر رسیدن به بالای قله ها باشیم.
تقویت عزیمت و توکل (پیشران اقدام آیندهنگر):
قرآن می فرماید: «فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ» (آل عمران/159). بر اساس این آیه شریفه آینده مطلوب، با انفعال و آرزو ساخته نمیشود، بلکه نیازمند عزم (تصمیم قاطع) و توکل (اعتماد به مبدأ قدرت و هدایت) است. این ترکیب، نیروی محرکه لازم برای غلبه بر موانع و تحقق اهداف بلندمدت را فراهم میکند.
آیندهپژوهی قرآنی، تمرکز بر اقدام مؤثر و توکل به خداوند را به عنوان عامل کلیدی در تحقق آیندهای روشن توصیه میکند. پس همه آحاد جامعه با توکل بر خدا و عزمی راسخ، ضمن غلبه کامل بر مشکلات فعلی ، قاطعانه و فعالانه به سمت توانمندی جمعی و جهانی حرکت کنیم.
ایجاد امت واحده (انسجام اجتماعی برای آینده پایدار):
آیه شریفه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» (آل عمران/103).، نقشه راه قرآنی برای رسیدن به آینده پایدار و مستحکم است.
از منظرآیندهپژوهی: مردم و گروه های متفرق و دچار شکاف، در برابر فشارهای آینده بسیار آسیبپذیرند.
آیندهپژوهی قرآنی بر لزوم انسجام، همبستگی و وحدت حول محور ارزشهای مشترک دینی تأکید دارد. این انسجام، سرمایه اجتماعی لازم برای عبور از بحرانها و ساختن آیندهای پایدار را فراهم میآورد.
جهاد تبیین (سپر دفاعی در برابر آیندههای ناخواسته):
مساله «جهاد تبیین» به تصریح قرآن کریم (لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَکْتُمُونَهُ.) اهمیّتی بسیار ژرف دارد، چراکه هم جنبه الهی دارد، هم جنبه انسانی. در دنیای اطلاعاتی امروز، جنگ روایتها و تلاش برای مهندسی افکار عمومی، یکی از مهمترین چالشهای آینده است.
جهاد تبیین، به معنای روشنگری، بصیرتافزایی، و مقابله با اطلاعات نادرست و شبهات و ارائه روایت فعال و درست و تصویرپردازی واقعی از آینده در ذهن فرهنگی جامعه، ابزار اصلی برای پیروزی در جنگهای ترکیبی ، دفاع از کیان و هویت ملی – دینی و جلوگیری از انحراف جامعه به سمت آیندههای ناخواسته و طراحی شده توسط دشمنان است.
اقتصاد مقاومتی (استقلال اقتصادی برای آیندهای مطمئن):
در آیه شریفه «وَأَعِدُّوا لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ» (انفال/60) ، قدرت و قوت شامل ابعاد مختلف، از جمله اقتصادی است.
در نگاه آیندهپژوهانه: وابستگی اقتصادی، جامعه را در برابر فشارهای خارجی (مانند تحریمها) به شدت آسیبپذیر میکند و زمینه ساز جنگ نظامی و سیاسی می شود (چنان که در دو جنگ اخیر مشاهده کردیم).
آیندهپژوهی قرآنی بر لزوم خوداتکایی، تولید داخلی، و مدیریت عقلانی منابع برای ایجاد اقتصادی مقاوم و پایدار تأکید دارد تا جامعه بتواند در برابر شوکهای اقتصادی آینده، تاب بیاورد.
این شوک ها ممکن است در آینده هم پیش بیاید و چاره آن در رسیدن به اقتصاد مقاومتی پایدار و خودبسنده است.
حفظ هویت و معنویت (لنگرگاه ثبات در گرداب تحولات):
از منظر آیندهپژوهی مهم ترین ویژگی جهان معاصر تحول پیچیده و تغییر شتابناک است که باید متناسب با آن، ثبات و مقاومت خاصی را در جامعه نهادینه کرد.
در جهانی که با سرعت در حال تغییر است و ارزشها سیال به نظر میرسند، هویت دینی و ملی، لنگرگاه ثبات و جهتیابی جامعه است.
آیندهپژوهی قرآنی بر بازخوانی مستمر میراث غنی دینی و فرهنگی، و استخراج درسهای آن برای مواجهه با چالشهای آینده، تأکید میکند تا جامعه دچار سرگردانی هویتی نشود.
این لنگرگاه هویتی – اسلامی همان حفظ کرامت و عزت نفس و بهره مندی درست از نعمت های الهی است: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَ رَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً» (اسراء /75 ).
راهکارهای ارائه شده، چارچوبی برای ساختن آیندهای مقاوم بر اساس هدایتهای قرآنی هستند.
این بدان معناست که جامعه با درک عمیقتر از سنن الهی و بهرهگیری از ظرفیتهای ایمانی و انسانی خود، میتواند چالشهای پیش رو را پیشبینی کرده و با تابآوری و مقاومت، مسیری را به سوی آینده مطلوب ترسیم کند.