آیا پروتئین زیاد هم می‌تواند برای بدن دردسرساز شود؟

این روزها کافی است نگاهی به شبکه‌های اجتماعی یا برنامه‌های غذایی کاهش وزن و عضله‌سازی بیندازیم تا یک توصیه را بارها ببینیم: «پروتئین بیشتری بخورید.» تخم‌مرغ، مرغ، گوشت، ماست یونانی، حبوبات و حتی پودرهای پروتئینی جای پررنگی در رژیم بسیاری از افراد پیدا کرده‌اند. اما یک سؤال مهم کمتر پرسیده می‌شود: آیا پروتئین هرچه بیشتر باشد، بهتر است؟
پاسخ متخصصان تغذیه به این سؤال ساده نیست. پروتئین یکی از مواد مغذی ضروری بدن است و برای ساخت عضلات، ترمیم بافت‌ها، تولید برخی هورمون‌ها و آنزیم‌ها و عملکرد طبیعی بدن مورد نیاز است. سازمان جهانی بهداشت می‌گوید برای بسیاری از بزرگسالان، دریافت پروتئین در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد انرژی روزانه برای تأمین نیاز بدن کافی است؛ البته این میزان برای ورزشکاران و افرادی که به‌طور جدی در حال ساخت یا حفظ توده عضلانی هستند، می‌تواند بیشتر باشد.

وقتی پروتئین از نیاز بدن بیشتر می‌شود

تصور رایجی وجود دارد که بدن هر مقدار پروتئین اضافی را به عضله تبدیل می‌کند. در حالی که عضله‌سازی فقط به خوردن پروتئین وابسته نیست و فعالیت بدنی، تمرین مقاومتی، انرژی دریافتی و شرایط کلی بدن نیز نقش دارند.
بنابراین، اضافه کردن چند وعده پروتئین به رژیم غذایی، بدون اینکه بدن واقعاً به آن نیاز داشته باشد، لزوماً نتیجه بهتری ایجاد نمی‌کند. حتی اگر این مواد غذایی کالری قابل توجهی به رژیم اضافه کنند، ممکن است در مجموع دریافت انرژی افزایش پیدا کند. از سوی دیگر، سازمان جهانی بهداشت اشاره می‌کند که مصرف بیش از حد پروتئین می‌تواند بار متابولیکی بیشتری بر بدن، به‌ویژه کلیه‌ها، ایجاد کند.

آیا پروتئین زیاد کلیه را خراب می‌کند؟

اینجا باید بین افراد سالم و کسانی که بیماری کلیوی دارند تفاوت قائل شد. نمی‌توان به‌طور کلی گفت که هر فرد سالمی با خوردن پروتئین بیشتر حتماً دچار آسیب کلیوی می‌شود. اما اگر عملکرد کلیه از قبل کاهش یافته باشد، موضوع جدی‌تر می‌شود. کلیه‌ها وظیفه دارند مواد زائد حاصل از متابولیسم مواد غذایی، از جمله پروتئین، را از خون دفع کنند. در بیماری مزمن کلیه، ممکن است توانایی بدن برای دفع این مواد کاهش پیدا کند.
به همین دلیل، بنیاد ملی کلیه آمریکا تأکید می‌کند که مقدار مناسب پروتئین برای افراد مبتلا به بیماری کلیوی به مرحله بیماری و شرایط فرد بستگی دارد. کسانی که بیماری کلیوی دارند اما هنوز دیالیز نمی‌شوند، ممکن است به دریافت پروتئین کمتری نیاز داشته باشند؛ در مقابل، افراد تحت دیالیز معمولاً به پروتئین بیشتری نیاز پیدا می‌کنند.
همه پروتئین‌ها یکسان نیستند
موضوع فقط مقدار پروتئین نیست؛ منبع پروتئین هم اهمیت دارد. اگر فردی برای افزایش پروتئین رژیم غذایی خود، مصرف گوشت‌های پرچرب، سوسیس و کالباس و سایر غذاهای فرآوری‌شده را زیاد کند، ممکن است همزمان مقدار بیشتری چربی اشباع، نمک و مواد افزودنی دریافت کند. در مقابل، ماهی، مرغ، تخم‌مرغ، لبنیات کم‌چرب، عدس، لوبیا، نخود، مغزها، دانه‌ها و محصولات سویا می‌توانند گزینه‌های متنوعی برای تأمین پروتئین باشند. منابع گیاهی پروتئین علاوه بر تأمین این ماده مغذی، معمولاً فیبر بیشتری نیز در اختیار بدن قرار می‌دهند.

پودر پروتئین؛ ضروری یا فقط یک مکمل؟

پودرهای پروتئینی برای برخی افراد می‌توانند کاربرد داشته باشند؛ مثلاً ورزشکاری که با غذای معمول نمی‌تواند نیاز پروتئینی خود را تأمین کند. اما این محصولات برای همه افراد ضروری نیستند.
مشکل زمانی ایجاد می‌شود که فرد بدون محاسبه نیاز واقعی خود، چند بار در روز از مکمل پروتئینی استفاده کند و در کنار آن همچنان همان مقدار غذای معمول را بخورد. در چنین شرایطی، ممکن است پروتئین و کالری بیشتری از نیاز بدن دریافت شود.
بنیاد ملی کلیه نیز هشدار می‌دهد که مصرف مقادیر بسیار زیاد پروتئین، به‌ویژه از طریق مکمل‌های غیرضروری، می‌تواند برای کلیه‌ها استرس ایجاد کند؛ البته مقدار مناسب برای هر فرد باید متناسب با وزن، سن، وضعیت تغذیه‌ای و سلامت کلیه تعیین شود.

چه کسانی باید بیشتر مراقب باشند؟

افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه، به‌خصوص کسانی که عملکرد کلیه آنها کاهش یافته است، نباید خودسرانه رژیم‌های بسیار پرپروتئین را شروع کنند. مقدار مناسب پروتئین برای این افراد باید با توجه به شرایط پزشکی و آزمایش‌هایشان تعیین شود. از طرف دیگر، کاهش افراطی پروتئین هم راه‌حل مناسبی نیست. دریافت ناکافی پروتئین می‌تواند به کاهش توده عضلانی و ضعف بدن منجر شود. بنابراین هدف، حذف پروتئین یا ترس از آن نیست؛ هدف، دریافت مقدار مناسب پروتئین برای نیاز واقعی بدن است.
پروتئین کافی، نه پروتئین بیشتر
پروتئین یکی از پایه‌های تغذیه سالم است، اما نباید آن را به یک مسابقه تبدیل کرد. بدن برای سالم ماندن به مقدار مشخصی پروتئین نیاز دارد، نه به بیشترین مقدار ممکن.
بهتر است به جای اینکه فقط تعداد گرم پروتئین روزانه را دنبال کنیم، به تصویر بزرگ‌تر نگاه کنیم: تنوع غذایی، مصرف سبزیجات و میوه‌ها، فیبر کافی، چربی‌های سالم، فعالیت بدنی و انتخاب منابع باکیفیت پروتئین. در نهایت، یک رژیم غذایی سالم قرار نیست فقط یک ماده مغذی را به حداکثر برساند؛ قرار است بین نیازهای مختلف بدن تعادل ایجاد کند.

تهیه و تنظیم: طوبی میرزاحسینی