استانها
به گزارش خبرگزاری تسنیم از کرمانشاه، مراتع کرمانشاه به عنوان یک «زیستبوم زنده» همزمان اقتصاد، معیشت، امنیت غذایی و حتی پایداری اجتماعی را در خود جای دادهاند. این سرزمین پهناور، سالهاست که بیصدا اما پیوسته، بار سنگین تأمین بخشی از خوراک دام، حفظ خاک، مهار فرسایش و پشتیبانی از زندگی هزاران خانوار روستایی و عشایری را بر دوش میکشد؛ بیآنکه همیشه در مرکز توجه سیاستگذاریها یا افکار عمومی قرار گیرد.
با فرارسیدن 25 اردیبهشت و نامگذاری آن به عنوان «روز ملی مرتعداری»، بار دیگر نگاهها به سمت این سرمایه خاموش اما حیاتی جلب شده است؛ سرمایهای که اگرچه در ظاهر، گسترهای از علفزارها و پوششهای گیاهی به نظر میرسد، اما در واقع بخشی از ستون فقرات اقتصاد روستایی و یکی از مهمترین عناصر تابآوری زیستمحیطی کشور محسوب میشود. این روز، فرصتی است برای بازخوانی نقش مراتع در معادله توسعه پایدار؛ نقشی که از تولید علوفه و پشتیبانی از دامداری گرفته تا کنترل فرسایش خاک و تغذیه سفرههای آب زیرزمینی را در بر میگیرد.
در همین چارچوب، همزمانی این نامگذاری با دهه 2021 تا 2030 که از سوی سازمان ملل «دهه احیای اکوسیستمها» نام گرفته، اهمیت موضوع را دوچندان میکند؛ چرا که جهان امروز به این جمعبندی رسیده است که تخریب منابع طبیعی، دیگر یک مسئله محلی یا منطقهای نیست، بلکه بحرانی جهانی است که مستقیماً بر امنیت غذایی، مهاجرت، اقتصاد و حتی ثبات اجتماعی کشورها اثر میگذارد. در این میان، استان کرمانشاه به عنوان یکی از پهنههای مهم مرتعی کشور، در خط مقدم این معادله قرار دارد؛ استانی که بیش از دو سوم اراضی منابع طبیعی آن را مراتع تشکیل میدهد و زندگی هزاران بهرهبردار به آن گره خورده و اکنون در شرایطی که تغییرات اقلیمی، فشار چرای دام، بهرهبرداری غیر اصولی و خطرات فصلی همچون آتشسوزی، این اکوسیستم حساس را تهدید میکند، بررسی وضعیت مراتع کرمانشاه نه فقط یک موضوع کارشناسی، بلکه یک ضرورت راهبردی است.
خبرنگار تسنیم در گفتوگویی تفصیلی با محمدحسین رستمی مدیرکل منابع طبیعی استان کرمانشاه به بررسی دقیقتر ظرفیتها، چالشها و آینده این سرمایه طبیعی پرداخت که از نظر خوانندگان تسنیم میگذرد:
تسنیم: 25 اردیبهشت به عنوان «روز ملی مرتعداری» نامگذاری شده است. این روز چه پیامی برای سیاستگذاری منابع طبیعی دارد؟
رستمی:نامگذاری 25 اردیبهشت صرفاً یک تقویم نمادین نیست، بلکه در واقع یادآوری یک واقعیت بنیادین در مدیریت سرزمین است؛ اینکه مراتع، یکی از پایههای اصلی تابآوری زیستمحیطی و اقتصادی کشور هستند. اگر بخواهیم امنیت غذایی را در معنای واقعی آن تعریف کنیم، باید بدانیم بخش مهمی از زنجیره تولید غذا از همین عرصههای طبیعی آغاز میشود؛ از تولید علوفه گرفته تا پایداری دامداری.
در واقع مرتع یک «سیستم زنده چندمنظوره» است؛ هم تولید میکند، هم حفاظت میکند و هم پایداری اجتماعی ایجاد میکند. این روز به ما یادآوری میکند که اگر در مدیریت این عرصهها دچار غفلت شویم، آثار آن فقط محیطزیستی نخواهد بود، بلکه بهطور مستقیم در معیشت مردم و حتی مهاجرتهای روستایی خود را نشان میدهد.
تسنیم: ارتباط این موضوع با «دهه احیای اکوسیستمها» که از سوی سازمان ملل اعلام شده چیست؟
رستمی:جهان امروز به یک نقطه عطف در فهم محیطزیست رسیده است. نامگذاری دهه 2021 تا 2030 به عنوان دهه احیای اکوسیستمها نشان میدهد که تخریب منابع طبیعی دیگر یک مسئله محلی نیست، بلکه یک بحران جهانی است.
در این چارچوب، مراتع یکی از آسیبپذیرترین و در عین حال راهبردیترین اکوسیستمها هستند. در کشورهایی مانند ایران که بخش قابل توجهی از اقتصاد روستایی بر پایه دامداری است، نقش مراتع دوچندان میشود. بنابراین این همزمانی یک پیام روشن دارد: ما باید از «بهرهبرداری صرف» به سمت «احیا، مدیریت و تعادلبخشی» حرکت کنیم.
تسنیم: وضعیت مراتع استان کرمانشاه از نظر وسعت و جایگاه چگونه ارزیابی میشود؟
رستمی: کرمانشاه از نظر منابع طبیعی یکی از استانهای شاخص زاگرس محسوب میشود. از حدود یک میلیون و 600 هزار هکتار اراضی منابع طبیعی استان، نزدیک به یک میلیون و 100 هزار هکتار آن مرتع است؛ یعنی عملاً بیش از دو سوم منابع ملی استان را تشکیل میدهد.
این عدد فقط یک آمار نیست؛ به این معناست که ساختار زیستمحیطی، اقتصادی و حتی فرهنگی بخش بزرگی از استان بر پایه مرتع شکل گرفته است. همچنین در مقیاس ملی، حدود 1.4 درصد کل مراتع کشور در کرمانشاه قرار دارد که برای استانی با این وسعت، عدد قابل توجهی است.
تسنیم: از نظر کیفیت و وضعیت پوشش گیاهی، چه تصویری از مراتع استان دارید؟
رستمی: ما با یک تصویر کاملاً ناهمگون روبهرو هستیم. بخشی از مراتع استان همچنان وضعیت مطلوب دارند، اما بخشهایی نیز تحت فشار شدید قرار گرفتهاند. حدود 156 هزار هکتار از مراتع ما در رده متراکم و غنی قرار دارند که این بخش از نظر زیستمحیطی بسیار ارزشمند است.
در مقابل، حدود 485 هزار هکتار نیمهمتراکم و نزدیک به 459 هزار هکتار فقیر یا کمتراکم هستند. این توزیع نشان میدهد که اگرچه هنوز ظرفیت بازسازی وجود دارد، اما فشار بهرهبرداری، تغییر اقلیم و چرای نامتوازن در برخی مناطق اثر خود را گذاشته است. در واقع ما با یک «مرتع در حال گذار» مواجه هستیم که یا باید احیا شود یا در مسیر فرسایش تدریجی قرار میگیرد.
تسنیم: مراتع چه نقشی در اقتصاد واقعی مردم استان دارند؟
رستمی: اگر بخواهیم واقعبینانه صحبت کنیم، مراتع برای بسیاری از خانوارهای روستایی و عشایری یک منبع درآمد مستقیم نیست، بلکه «پایه بقا» است. دامداری در استان بدون مرتع معنا ندارد. بخش بزرگی از علوفه طبیعی، چراگاه دام و حتی بخشی از گیاهان خوراکی از همین عرصهها تأمین میشود.
فراتر از علوفه، ما گونههای اقتصادی ارزشمندی مثل گون داریم که در تولید کتیرا نقش دارد و این خود یک زنجیره درآمدی برای بهرهبرداران ایجاد میکند. همچنین گیاهان خوراکی مانند کنگر و برخی گونههای بومی نیز بخشی از اقتصاد خرد محلی را شکل میدهند. بنابراین مرتع فقط یک منبع طبیعی نیست، بلکه یک «اقتصاد پنهان روستایی» است.
تسنیم: امسال وضعیت تولید علوفه در مراتع چگونه پیشبینی میشود؟
رستمی: با توجه به شرایط بارندگیهای امسال، وضعیت مراتع نسبت به سالهای خشک گذشته بهتر است. برآورد ما این است که میانگین تولید علوفه در هر هکتار حدود 250 کیلوگرم باشد. این عدد در نگاه اول ساده به نظر میرسد، اما وقتی در سطح یک میلیون و 100 هزار هکتار ضرب شود، به عددی بسیار بزرگ تبدیل میشود.
در مجموع حدود 275 هزار تن علوفه در سطح استان تولید خواهد شد. این یعنی بخش مهمی از نیاز دام استان در همین چرخه طبیعی تأمین میشود و فشار بر منابع جایگزین کاهش مییابد.
تسنیم: ارزش اقتصادی این میزان تولید را چگونه ارزیابی میکنید؟
رستمی: اگر بخواهیم این تولید را با قیمت روز علوفه مرتعی محاسبه کنیم، به رقمی حدود 9 همت یعنی نزدیک به 9 هزار میلیارد تومان میرسیم. این عدد نشان میدهد که مراتع صرفاً یک دارایی طبیعی نیستند، بلکه یک سرمایه اقتصادی عظیم و کمتر دیدهشده هستند.
نکته مهم این است که این ارزش، سالانه و تجدیدپذیر است؛ یعنی اگر مدیریت درست باشد، این چرخه هر سال تکرار میشود. اما اگر تخریب رخ دهد، بازسازی آن ممکن است سالها زمان ببرد.
تسنیم: نقش مراتع در ساختار دامداری استان چگونه است؟
رستمی: استان کرمانشاه یکی از مناطق مهم دامپروری کشور است و این بخش کاملاً به مراتع وابسته است. حدود 42 درصد مراتع بهصورت قشلاقی و 58 درصد بهصورت ییلاقی مورد استفاده قرار میگیرند که نشاندهنده نظام سنتی و فعال کوچ در استان است.
در این میان حدود 63 هزار خانوار بهرهبردار روستایی و عشایری داریم که معیشت آنها بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به مرتع وابسته است. همچنین حدود دو میلیون و 500 هزار واحد دامی از این عرصهها استفاده میکنند. این یعنی کوچکترین اختلال در مدیریت مرتع، میتواند زنجیره تولید گوشت و لبنیات را تحت تأثیر قرار دهد.
تسنیم: با توجه به این وابستگی گسترده، مهمترین تهدیدهای پیشروی مراتع چیست؟
رستمی: تهدیدها چندلایه هستند. نخست فشار چرای بیش از ظرفیت است که در برخی مناطق باعث کاهش پوشش گیاهی شده است. دوم تغییرات اقلیمی و کاهش بارشهای پایدار است که توان بازسازی طبیعی مراتع را کاهش میدهد.
در کنار اینها، تصرفات غیرقانونی، تغییر کاربری و بهرهبرداری غیراصولی نیز از چالشهای جدی هستند. اگر این عوامل در کنار هم قرار بگیرند، میتوانند یک مرتع پایدار را به یک عرصه فقیر و آسیبپذیر تبدیل کنند.
تسنیم: در آستانه فصل گرما و خطر آتشسوزیها، چه هشدارهایی دارید؟
رستمی: آتشسوزی یکی از جدیترین تهدیدهای فصلی برای مراتع است. متأسفانه بسیاری از حریقها ناشی از بیاحتیاطی انسانی است. از مردم و گردشگران درخواست میکنیم هنگام حضور در طبیعت، از روشن کردن آتش غیرضروری خودداری کنند.
اگر هم آتش روشن شد، باید حتماً بهطور کامل خاموش شود. تجربه نشان داده حتی یک جرقه کوچک میتواند در شرایط خشک و بادخیز، به یک حریق گسترده تبدیل شود و هزاران هکتار مرتع را نابود کند.
تسنیم: نقش مردم محلی در حفاظت از این عرصهها چیست؟
رستمی: بدون مشارکت مردم، حفاظت از منابع طبیعی عملاً امکانپذیر نیست. مردم محلی و بهرهبرداران، هم استفادهکننده و هم حافظ این منابع هستند. رعایت تقویم کوچ، جلوگیری از چرای زودهنگام، و همکاری با دستگاههای اجرایی از مهمترین وظایف آنهاست.
اگر این همکاری بهدرستی شکل بگیرد، میتوانیم به سمت یک مدیریت پایدار حرکت کنیم؛ مدلی که هم معیشت مردم حفظ شود و هم طبیعت آسیب نبیند.
تسنیم: پیام نهایی شما در روز ملی مرتعداری چیست؟
رستمی: پیام ما ساده اما حیاتی است؛ مرتع یک سرمایه بیننسلی است. ما فقط مصرفکننده آن نیستیم، بلکه امانتدار آن برای نسلهای آینده هستیم. اگر امروز درست مدیریت شود، هم اقتصاد روستا تقویت میشود و هم محیطزیست پایدار میماند. اما اگر غفلت کنیم، خسارت آن فقط محیطزیستی نخواهد بود، بلکه اجتماعی و اقتصادی هم خواهد بود.
انتهای پیام/
جدیدترین نظرات مخاطبان