احتمال تفاهم؛ توافق در پیچ بی‌اعتمادی

خبرگزاری مهر، گروه سیاست – نفیسه عبدالهی: در حالی که برخی گمانه‌زنی‌ها از احتمال امضای یک تفاهم میان طرف‌های مذاکره در روزهای آینده حکایت دارد، اما نباید این اتفاق را با دستیابی به توافق نهایی اشتباه گرفت. تفاهم، در بهترین حالت، نقشه راهی برای ادامه گفت‌وگوهاست و مسیر رسیدن به توافق همچنان با موانع متعدد سیاسی، حقوقی و اجرایی مواجه خواهد بود.

با افزایش اخبار و تحلیل‌ها درباره احتمال امضای یک تفاهم میان طرف‌های درگیر در مذاکرات، فضای رسانه‌ای و افکار عمومی بار دیگر تحت تأثیر گمانه‌زنی‌های سیاسی قرار گرفته است. با این حال، بررسی تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد که «تفاهم» و «توافق» دو مفهوم متفاوت با آثار و پیامدهای متمایز هستند.

«تفاهم» معمولاً چارچوبی اولیه برای ادامه مذاکرات و تعیین مسیر گفت‌وگوها محسوب می‌شود و الزاماً به معنای حل اختلافات اساسی نیست. از همین رو بسیاری از تحلیلگران معتقدند امضای احتمالی یک تفاهم را باید آغاز مرحله‌ای جدید از مذاکرات دانست، نه پایان یک پرونده پیچیده.

در واقع چالش اصلی پس از امضای هرگونه تفاهم آغاز می‌شود؛ جایی که طرف‌ها باید درباره جزئیات فنی، تعهدات متقابل، سازوکارهای اجرایی، تضمین‌های لازم و نحوه نظارت بر اجرای تعهدات به جمع‌بندی برسند. موضوعاتی که در بسیاری از موارد به دلیل تضاد منافع و اختلاف دیدگاه‌ها، روند مذاکرات را با دشواری‌های جدی روبه‌رو می‌کند.

بر همین اساس، برخی ناظران سیاسی نسبت به شکل‌گیری فضای خوش‌بینی زودهنگام هشدار می‌دهند. از نگاه آنان، تجربه نشان داده است که فاصله میان توافق بر سر کلیات و دستیابی به یک توافق نهایی و پایدار، گاه بسیار طولانی و پرهزینه است و هرگونه قضاوت قطعی درباره نتایج مذاکرات باید با احتیاط صورت گیرد.

در کنار این موضوع، کارشناسان اقتصادی و حکمرانی بر این باورند که بخش مهمی از چالش‌های کشور، صرف‌نظر از نتیجه مذاکرات، نیازمند اصلاحات ساختاری و تصمیم‌گیری‌های داخلی است. اصلاح نظام‌های مدیریتی، ارتقای بهره‌وری، بهبود فضای کسب‌وکار، مقابله با فساد و افزایش شفافیت از جمله موضوعاتی است که تحقق آنها به نتیجه مذاکرات گره نخورده و نیازمند اراده و برنامه‌ریزی مستقل است.

از این منظر، حتی در صورت دستیابی به تفاهم یا توافق نیز نمی‌توان انتظار داشت همه مسائل کشور به صورت خودکار حل شود. مذاکرات می‌تواند بخشی از موانع را کاهش دهد، اما توسعه پایدار و حل مشکلات مزمن اقتصادی و مدیریتی در گرو اصلاحات عمیق داخلی خواهد بود.

در چنین شرایطی، واقع‌بینی سیاسی و پرهیز از هیجان‌زدگی، مهم‌ترین رویکردی است که می‌تواند به تحلیل دقیق‌تر تحولات پیش‌رو کمک کند؛ تحولی که در صورت وقوع، بیش از آنکه نقطه پایان باشد، می‌تواند نقطه آغاز مرحله‌ای تازه و پیچیده در روند مذاکرات محسوب شود.

اما در میان همه گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال امضای یک تفاهم، یک واقعیت مهم را نمی‌توان نادیده گرفت؛ واقعیتی که در حافظه سیاسی و اجتماعی منطقه ثبت شده است. برای بسیاری از مردم، مذاکرات صرفاً یک پرونده سیاسی یا دیپلماتیک نیست. نام این مذاکرات با سال‌ها تنش، تحریم، جنگ و خونریزی گره خورده است. در سال‌های اخیر، منطقه غرب آسیا صحنه حوادثی بوده که هزاران خانواده را داغدار کرده است. از غزه و لبنان گرفته تا ایران، زنان، کودکان و غیرنظامیان بسیاری قربانی درگیری‌ها و حملات نظامی شده‌اند؛ رخدادهایی که از نگاه افکار عمومی منطقه، مسئولیت اصلی آن متوجه سیاست‌های رژیم صهیونیستی و آمریکا است.

در این میان، شهادت شماری از فرماندهان و سرداران و در راس آنها رهبر انقلاب و همچنین چهره‌های برجسته محور مقاومت در حملات اسرائیل و آمریکا، بر حجم این بی‌اعتمادی افزوده است. به همین دلیل، بخشی از جامعه و تحلیلگران سیاسی معتقدند که هرگونه تفاهم یا توافق احتمالی را باید در سایه این سابقه تاریخی ارزیابی کرد؛ سابقه‌ای که اجازه نمی‌دهد اعتماد به سادگی شکل بگیرد.

از همین رو، حتی اگر در روزهای آینده تفاهمی به امضا برسد، نباید آن را مترادف با پایان اختلافات یا آغاز دوران اعتماد متقابل دانست. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که توافق‌ها روی کاغذ شکل می‌گیرند، اما پایداری آنها به میزان پایبندی طرف‌ها به تعهداتشان وابسته است.

در چنین شرایطی، آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، نگاه واقع‌بینانه به تحولات پیش‌رو است. نه هیجان‌زدگی زودهنگام می‌تواند راهگشا باشد و نه بدبینی مطلق. آنچه امروز پیش رو قرار دارد، نه یک توافق نهایی، بلکه احتمال ورود به مرحله‌ای تازه از یک مسیر پیچیده و پرچالش است؛ مسیری که همچنان با سایه سنگین بی‌اعتمادی همراه خواهد بود.