تهدید “بیابان” در گلستان ایران/ فشارهای اقلیمی و انسانی بر سر جنگل‌ها

به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، در شمال کشور، جایی که هنوز نام گلستان در ذهن عمومی با جنگل و اقلیم مرطوب گره خورده است، داده‌های میدانی تصویری پیچیده‌تر از واقعیت را نشان می‌دهند. این استان که بیش از دو سوم مساحت آن را عرصه‌های منابع طبیعی تشکیل می‌دهد، امروز هم‌زمان با دو روند متضاد روبه‌روست؛ از یک‌سو وضعیت شکننده جنگل‌ها و مراتع و از سوی دیگر فشار تدریجی بیابان‌زایی، فرسایش بادی و کاهش توان اکولوژیک خاک.

بر اساس آمار رسمی، حدود 306 هزار هکتار از اراضی طبیعی استان در معرض بیابانی شدن قرار دارد و در منطقه شمالی نیز نزدیک به 130 هزار هکتار تحت تأثیر مستقیم فرسایش بادی است. این اعداد، صرفاً شاخص‌های آماری نیستند، بلکه نشانه‌هایی از یک تغییر آرام اما پیوسته در ساختار زیست‌محیطی استان هستند؛ تغییری که در صورت عدم مدیریت، می‌تواند مرزهای اکولوژیک گلستان را جابه‌جا کند.

در همین زمینه، اقدامات گسترده‌ای در حوزه بیابان‌زدایی، احیای مراتع و مدیریت رواناب در استان اجرا شده است. برای بررسی دقیق‌تر ابعاد این وضعیت، روند اقدامات و چالش‌های پیش‌رو، با علی‌اصغر نیکویی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان به گفت‌وگو نشستیم.

مشروح این گفت و گو از نظرخوانندگان تسنیم می‌گذ‌رد:

تسنیم: تصویر واقعی امروز منابع طبیعی گلستان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ 

نیکویی: گلستان از معدود استان‌هایی است که هم‌زمان سه اقلیم خشک و نیمه‌خشک در شمال، معتدل در نواحی مرکزی و غربی و سرد کوهستانی در جنوب را در خود جای داده است. این تنوع اقلیمی از یک‌سو ظرفیت مهمی برای تنوع زیستی ایجاد کرده، اما از سوی دیگر مدیریت منابع طبیعی را پیچیده‌تر کرده است.

در حال حاضر بیش از 68 درصد مساحت استان، معادل حدود یک میلیون و 396 هزار هکتار، در قالب جنگل و مرتع و سایر عرصه‌های طبیعی قرار دارد. این عدد در نگاه اول یک ظرفیت بزرگ محسوب می‌شود، اما باید توجه داشت که این عرصه‌ها در معرض فشارهای اقلیمی و انسانی قرار گرفته‌اند و اگر مدیریت نشوند، بخشی از این ظرفیت در معرض افت کیفیت قرار خواهد گرفت.

تسنیم: وضعیت بیایان‌زایی در گلستان تا چه اندازه جدی و قابل مدیریت است؟  

نیکویی: طبق بررسی‌های انجام‌شده، حدود 306 هزار هکتار از اراضی استان در معرض بیابانی شدن قرار دارند. این به معنای بیابان قطعی نیست، بلکه به معنای قرار گرفتن در مرحله «آسیب‌پذیری بالا» است.

نکته مهم در گلستان این است که بیابان‌زایی به‌صورت لکه‌ای و پراکنده در حال وقوع است. یعنی ما با یک پهنه یکپارچه مواجه نیستیم، بلکه با نقاط متعدد تخریب مواجهیم که در صورت عدم مدیریت، امکان اتصال این لکه‌ها به یکدیگر وجود دارد. همین موضوع حساسیت مدیریت را افزایش می‌دهد، چون کنترل روند لکه‌ای سخت‌تر از کنترل یک محدوده متمرکز است.

تسنیم: نقش فرسایش بادی در شمال استان چقدر تعیین‌کننده است؟ 

نیکویی: در شمال استان حدود 130 هزار هکتار از اراضی در چهار منطقه مختلف تحت تأثیر فرسایش بادی قرار دارد. این پدیده صرفاً یک عامل طبیعی نیست، بلکه نتیجه ترکیب چند عامل از جمله کاهش پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی و فشار بهره‌برداری انسانی است.

 فرسایش بادی زمانی خطرناک می‌شود که ساختار خاک تضعیف شده باشد. در این شرایط، باد به‌عنوان یک عامل انتقال‌دهنده عمل می‌کند و ذرات خاک را از مناطق آسیب‌پذیر جابه‌جا می‌کند. این فرآیند اگرچه در کوتاه‌مدت قابل مشاهده نیست، اما در بلندمدت باعث کاهش کیفیت خاک و افت توان تولیدی اراضی می‌شود.

تسنیم: مهم‌ترین عوامل انسانی موثر بر تشدید بیابان‌زایی در استان چیست؟  

نیکویی: عوامل متعددی در این روند نقش دارند؛ از جمله چرای مفرط دام در برخی مناطق حساس، توسعه دیمزارها در اراضی شکننده، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و بهره‌برداری غیرعلمی از منابع پایه.

 نکته مهم این است که این عوامل به‌صورت تدریجی عمل می‌کنند، نه ناگهانی. یعنی در طول زمان، ظرفیت بازتولید طبیعی خاک و پوشش گیاهی کاهش می‌یابد و همین موضوع باعث می‌شود اثرات آن دیرهنگام اما پایدار باشد.

تسنیم: چه اقداماتی برای مقابله با این روند در استان انجام شده است؟ 

نیکویی: مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی و اجرایی در قالب طرح‌های بیابان‌زدایی در استان اجرا شده است. این اقدامات شامل بذرکاری، بوته‌کاری، نهال‌کاری، مدیریت رواناب، اجرای هلالی‌های آبگیر، ذخیره نزولات آسمانی، قرق مراتع و ایجاد زیرساخت‌های آبی در مناطق حساس است.

 هدف این اقدامات، تثبیت خاک، افزایش پوشش گیاهی و کاهش سرعت فرسایش است. اما باید توجه داشت که این اقدامات در مقیاس اکولوژیک انجام می‌شود و نیازمند استمرار بلندمدت است، زیرا تغییرات طبیعی نیز در بازه‌های زمانی طولانی رخ می‌دهند.

تسنیم: حجم عملیات اجرایی در سال‌های اخیر چگونه بوده است؟  

نیکویی: از سال 1396 تا 1404 بیش از 10 میلیون اصله نهال بیابانی در استان تولید شده است. همچنین عملیات بوته‌کاری در بیش از 10 هزار هکتار، مدیریت رواناب در 6620 هکتار و پروژه‌های ذخیره نزولات آسمانی در بیش از 3200 هکتار اجرا شده است.

علاوه بر این، 27 هزار هکتار از مراتع تحت حفاظت و قرق قرار گرفته و مطالعات تخصصی نیز در بیش از 63 هزار هکتار از اراضی مستعد بیابان‌زایی انجام شده است. این حجم از فعالیت‌ها نشان‌دهنده ورود جدی دستگاه‌های اجرایی به موضوع است، اما همچنان باید نسبت آن با وسعت عرصه‌های در معرض خطر سنجیده شود.

تسنیم: مهم‌تربن چالش‌های اجرای طرح‌های بیابان‌زایی چیست؟

نیکویی: مهم‌ترین چالش‌ها شامل کمبود منابع آبی برای نگهداری نهال‌ها، افت سطح آب‌های زیرزمینی، افزایش گرد و غبار در نوار مرزی و محدودیت اعتبارات اجرایی است.

مسئله آب به‌ویژه در پروژه‌های نهال‌کاری بسیار تعیین‌کننده است. اگر منابع آبی پایدار برای نگهداری نهال‌ها وجود نداشته باشد، بخشی از تلاش‌های انجام‌شده در معرض کاهش اثرگذاری قرار می‌گیرد. همچنین تغییرات اقلیمی نیز این شرایط را پیچیده‌تر کرده است.

تسنیم: آینده مدیریت بیابان‌زایی در گلستان را چگونه می‌بینید؟ 

نیکویی: راهکار اصلی در این حوزه، ترکیبی از اقدامات فنی، مشارکت جوامع محلی و همکاری بین دستگاهی است. بدون این سه مؤلفه، مدیریت پایدار منابع طبیعی امکان‌پذیر نخواهد بود.

توسعه گونه‌های مقاوم به خشکی و شوری، ایجاد بادشکن‌های مشجر و اجرای طرح‌های آبخیزداری از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش اثرات فرسایش بادی مؤثر باشد. اما در نهایت، موفقیت این برنامه‌ها وابسته به استمرار، تأمین اعتبار و همراهی اجتماعی است.

انتهای پیام/