سایه جنگ و احتمال توافق؛ ایران و آمریکا به کجا می‌رسند؟

اقتصادآنلاین، امیرمحمد حسینی: تنگه هرمز دوباره بسته می‌شود، محاصره دریایی ایران ادامه دارد، تعداد ناو‌های آمریکا در منطقه افزایش یافته و دومین دور مذاکرات ایران و آمریکا در پاکستان برگزار می‌شود؛ شرایط درست شبیه پیش از ۹ اسفند ۱۴۰۴ است. زمانی که مذاکرات و تبادل پیام بین ایران و آمریکا در جریان بود، اما آرایش نظامی آمریکا در منطقه سایه جنگ را می‌گستراند.

تفاوت اینجاست که این بار گفت‌و‌گو‌ها میان ایران و آمریکا به شکل مستقیم در پاکستان برگزار شده و نسبت به قبل، پیشرفت‌هایی بیشتری داشته است. اما همانطور که محمدباقر قالیباف رییس مجلس ایران و وزیر خارجه پاکستان می‌گویند، هنوز اختلافات و موانعی برای رسیدن به توافق وجود دارد.

به همین دلیل تردید‌هایی درباره برگزاری دور دوم مذاکرات مطرح شد اما سرانجام رییس‌جمهور آمریکا خبر داد که هیات این کشور برای دور دوم روز دوشنبه راهی اسلام‌آباد می‌شود تا سه‌شنبه با هیات ایران مذاکره کنند. درست در روزی که آتش‌بس دو هفته‌ای به پایان می‌رسد و تمدید آن نیازمند اراده تهران و واشنگتن برای پیشرفت مذاکرات خواهد بود.

جلسه اضطراری در کاخ سفید

با اعلام ترامپ، تغییری در هیات مذاکره‌کننده آمریکا رخ می‌دهد و فقط استیو ویتکاف و جرد کوشنر به عنوان نمایندگان او حضور خواهند داشت. حضور نداشتن جی دی ونس معاون رییس‌‌جمهور آمریکا احتمالا در هیات جمهوری اسلامی ایران نیز تغییر ایجاد می‌کند و احتمالا عباس عراقچی به جای قالیباف، به عنوان سرپرست مذاکره‌کنندگان در اسلام‌آباد حاضر خواهد شد.

پیش از اعلام خبر برگزاری دور دوم مذاکرات، جلسه اضطراری در کاخ سفید درباره ایران که عالی‌ترین مقامات سیاسی و نظامی در آن شرکت داشتند، خبر از تحولاتی می‌دهد. اما روشن نیست که خروجی این جلسه چه بوده است. ترامپ ادعا کرده که پیشنهاد «منصفانه و منطقی» به ایران می‌دهد اما اگر توافق به دست نیاید، بمباران زیرساخت‌های غیرنظامی آغاز خواهد شد.

 ترامپ روز کاری خود را با انتشار پستی درباره ایران آغاز کرد و دوباره مدعی حمله نظامی برای حمایت از مردم ایران شده است. موضعی که هرچند در آغاز جنگ بسیار پررنگ بود، اما پس از دو هفته از ادبیات سیاسی ترامپ رخت بربست. در حالی که تا یک روز قبل مدعی نزدیک‌بودن توافق با ایران شده و ادعا کرده بود که ایران «تقریبا همه چیز» را در مذاکره پذیرفته است.

این تغییر چندباره مواضع، می‌تواند نشانه‌ای برای زمینه‌سازی تغییر دوباره راهبردی از مذاکره به جنگ تلقی شود. اما در مقابل نشانه‌های بسیاری نیز وجود دارد که ترامپ به دنبال توافق با جمهوری اسلامی ایران است؛ البته به شرطی که خواسته‌های حداکثری‌اش در توافق برآورده شود.

تلاش قالیباف برای میانه‌روی

محمدباقر قالیباف، رییس مجلس و سرپرست هیات مذاکره‌کنندگان با آمریکا، جلوی دوربین رفت تا به ابهام‌ها درباره روند مذاکره با آمریکا پاسخ دهد. صحبت‌هایی قالیباف تلاشی بود برای راضی نگه داشتن اصول‌گرایان رادیکال و از سوی دیگر تداوم امید‌ها برای ادامه مذاکرات و توافق.

قالیباف حتی در بخشی از سخنان خود گفت که موازنه قدرت نظامی به سمت آمریکاست و ایران با طراحی درست استراتژی توانسته در جنگ مقاومت کند. این موضع در واقع پاسخی بود که تصور نیروهای رادیکال که تحت تاثیر صداوسیما و دیگر رسانه‌ها، جمهوری اسلامی ایران را پیروز قاطع جگ می‌دانند و حتی برخی از آن‌ها خواستار پایان آتش‌بس و تداوم جنگ تا پیروزی کامل هستند.

بنابراین قالیباف در این گفت‌وگو تلاش کرد تا حد ممکن از ضرورت واقع‌گرایی دفاع کند و فضا برای ادامه مذاکره و احتمال توافق را باز بگذارد.

با این همه، اختلاف‌نظرهای داخلی همچنان ادامه دارد و مخالفان مذاکره و توافق نیز در بخشی از حاکمیت در برابر توافق مقاومت می‌کنند.

اختلاف‌ها پابرجاست؟

 شنیده‌ها حاکی از آن است که جمهوری اسلامی ایران همچنان بر ادامه غنی‌سازی اورانیوم و عدم انتقال ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم به خارج از کشور تاکید دارد. اما آمریکا خواستار توقف غنی‌سازی و تحویل اورانیوم غنی‌شده است.

حزب‌الله لبنان دیگر محل اختلاف دو طرف است. در حالی که ایران اصرار به توقف جنگ در لبنان در توافق با آمریکا دارد، مقامات کاخ سفید این موضوع را جدا از توافق با ایران می‌دانند.

اسماعیل قآنی فرمانده سپاه قدس نیز در سفری اعلام‌شده به عراق رفته تا با مقامات عراقی دیدار‌هایی داشته باشد. این سفر به شکل ضمنی این پیام را منتقل می‌کند که سیاست‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی تحت تاثیر فشار‌های آمریکا و اسرائیل و حتی جنگ، تغییر نمی‌کند.

تنگه هرمز نیز همچنان به عنوان یک محل اختلاف باقی‌مانده، اما در صورت توافق بر سر اختلافات اصلی، این موضوع احتمالا به حاشیه خواهد رفت.

چه خواهد شد؟

مجموع شرایط نشان می‌دهد که مذاکرات ایران و آمریکا با موانع داخلی و خارجی روبه‌رو است. کاخ سفید مدعی است که مذاکرات آخرین فرصت خواهد بود و مقامات جمهوری اسلامی ایران نیز می‌گویند که آماده مذاکره هستند اما «زیاده‌خواهی‌های» آمریکا را نمی‌پذیرند.

بدیهی است که توافق بدون انعطاف در مواضع فعلی طرفین به دست نمی‌آید و آمریکا نشان داده که دست‌کم در موضوع هسته‌ای حاضر به انعطاف نیست. اگر این بار نیز مذاکرات شکست بخورد، این سومین ناکامی دیپلماسی در یک سال اخیر خواهد بود. در آن صورت، بار دیگر موشک‌های به میدان بازمی‌گردند و جای دیپلماسی و سیاست را خواهند گرفت.