به گزارش خبرنگار مهر، آیتالله احمد مبلغی، نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی، نماینده مجلس خبرگان رهبری و استاد درس خارج حوزه علمیه، روز هفتم شهریور در چهلمین کنفرانس وحدت اسلامی که به مناسبت میلاد پیامبر مکرم اسلام(ص) و هفته وحدت در سالن همایشهای پژوهشگاه مطالعات تقریبی در قم برگزار شد، به تبیین طرحی نظری درباره مبانی و ساختار علمی وحدت اسلامی پرداخت.
وی با اشاره به پیشرفتهای صورتگرفته در حوزه وحدت اسلامی در سالهای اخیر گفت: با وجود این پیشرفتها، به دلیل ریشههای تاریخی تعصب و جریانهای مخالف وحدت، همچنان در برخی حوزههای فکری، رفتاری و عملی با نوعی «اختلال ادراکی» نسبت به مسئله وحدت روبهرو هستیم.
آیتالله مبلغی فقدان یک نظریه منسجم درباره وحدت را یکی از عوامل اصلی این وضعیت دانست و افزود: هنگامی که از خاستگاه یک نظریه تعریفشده حرکت نکنیم، علوم، دانشها و ظرفیتهای علمی نیز در خدمت تحقق وحدت قرار نمیگیرند. حوزه علمیه باید در این زمینه وارد میدان شود و نظریهای را شکل دهد که بتواند مجموعه ظرفیتهای قرآن، سنت، فقه، کلام، فلسفه شریعت و علوم اجتماعی را در یک منظومه واحد فعال کند.
امت اسلامی واقعیتی فراتر از اختلافات سیاسی و مذهبی
این استاد حوزه علمیه در تبیین نخستین لایه نظری وحدت، از مفهوم «جعل تکوینی امت» سخن گفت و اظهار داشت: پیش از آنکه وارد فقه و احکام وحدت شویم، باید به یک مرحله پیشینی توجه کنیم و آن این است که قرآن، امت اسلامی را یک واقعیت اجتماعی و الهی معرفی میکند.
وی با استناد به آیات قرآن توضیح داد که «امت بودن» مسلمانان صرفاً محصول توافق سیاسی یا اراده اعتباری آنان نیست؛ به این معنا که حتی اگر مسلمانان دچار اختلاف، تفرقه و منازعه شوند، اصل تعلق آنها به امت اسلامی از میان نمیرود.
آیتالله مبلغی گفت: حتی اگر یک امت، متفرق و متشعب شود و اعضای آن درگیر اختلاف شوند، باز هم اصل امت بودن باقی است. بنابراین نباید تصور کرد که با وقوع اختلاف، حقیقت «امت واحده» به کلی از میان میرود.
وی مرحله بعد را «جعل تشریعی اخوت» دانست و با استناد به آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» بیان کرد: قرآن در این آیه صرفاً مسلمانان را دعوت نمیکند که با یکدیگر برادر باشند، بلکه اخوت را بهعنوان یک وضعیت تشریعی برای جامعه ایمانی تثبیت میکند.
به گفته وی، برادری اسلامی حتی با وقوع اختلاف و درگیری از اساس از میان نمیرود و به همین دلیل قرآن پس از بیان «المؤمنون إخوة» بلافاصله فرمان «فأصلحوا بین أخویکم» را مطرح میکند؛ یعنی اصل برادری باقی است و در صورت بروز نزاع باید مناسبات اجتماعی دوباره با آن اصل تنظیم شود.
ضرورت تأسیس «فقه وحدت»
نماینده مجلس خبرگان رهبری یکی از مهمترین خلأهای مطالعات اسلامی را فقدان باب مستقل و منسجمی با عنوان «فقه وحدت» عنوان کرد و گفت: وقتی از مبانی بالادستی حرکت کنیم، ناگزیر باید به فقه وحدت برسیم؛ مگر میشود مسئلهای با این میزان اهمیت در قرآن و روایات وجود داشته باشد اما فقه آن به صورت مستقل توسعه پیدا نکرده باشد؟
وی مجموعهای از قواعد اسلامی همچون «تحابب»، «تزاور»، «تهادی»، «تغافل»، «تعاشر» و «تعایش» را از ظرفیتهای مغفول این حوزه برشمرد و افزود: دهها و شاید صدها قاعده در منابع دینی وجود دارد که میتواند در ساخت فقه وحدت مورد استفاده قرار گیرد، اما چون بابی مستقل در فقه برای این موضوع گشوده نشده، بسیاری از این ظرفیتها همچنان به صورت پراکنده در متون روایی باقی ماندهاند.
آیتالله مبلغی در ادامه از مفاهیمی همچون «فقه اخوت»، «فقه مصلحت امت» و «احکام اضطراری امت» به عنوان اجزای منظومه فقه وحدت نام برد.
وی با طرح این پرسش که چگونه برای افراد و موضوعات مختلف احکام ثانویه و وضعیت اضطراری در نظر گرفته میشود، اما برای «امت» با چنین سابقه تاریخی و گستره اجتماعی احکام مربوط به وضعیتهای استثنایی و اضطراری کمتر مورد بحث قرار گرفته است، تصریح کرد: مصلحت امت باید بهعنوان موضوعی جدی در فقه مورد مطالعه قرار گیرد.
وحدت باید قدرت پاسخگویی به بحرانها را پیدا کند
آیتالله مبلغی با تأکید بر اینکه جهان اسلام با بحرانهای پیچیده و متغیری مواجه است، گفت: اگر نظریه نداشته باشیم دچار هرجومرج ذهنی و اختلال ادراکی میشویم و توان پاسخگویی علمی و روشمند به مسائل را از دست میدهیم.
وی افزود: ما به یک «نظام وحدت» نیاز داریم که قدرت تولید و بازتولید داشته باشد؛ یعنی بتواند دائماً از دل مبانی خود پاسخ، قاعده و راهبرد تولید کند و در برابر بحرانهای پیچیدهای که امت اسلامی را تهدید میکنند، راهحل ارائه دهد. در غیر این صورت مسئله وحدت به سلایق اشخاص و تصمیمهای مقطعی وابسته خواهد شد.
این استاد درس خارج حوزه علمیه همچنین بر ضرورت بهرهگیری از جامعهشناسی و مطالعات هویت در این حوزه تأکید کرد و گفت: وحدت یک امر اجتماعی و هویتی است و بدون شناخت هویت امت و سنن الهی حاکم بر جامعه نمیتوان نظریهای جامع درباره آن شکل داد.
وی در این زمینه به ظرفیت اندیشههای علامه طباطبایی، شهید صدر و شهید مطهری اشاره کرد و خواستار فعال شدن علوم مختلف اسلامی و انسانی در خدمت نظریه وحدت شد.
آیتالله مبلغی بخش دیگری از منظومه پیشنهادی خود را «فقه وسطیت» نامید و با استناد به آیه «وَکَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ» گفت: مفهوم «امت وسط» یکی از پربارترین ظرفیتهای قرآن برای طراحی نظریه وحدت است.
وی تأکید کرد که وسطیت در قرآن با مسئولیت اجتماعی و تاریخی امت پیوند خورده است؛ امت اسلامی باید بتواند در برابر ملتها و در عرصه تحولات جهانی نقش «شاهد» را ایفا کند.
به گفته آیتالله مبلغی، بر این اساس میتوان در کنار فقه وحدت و فقه وسطیت از «فقه شهادت» نیز سخن گفت؛ زیرا هدف آن نیست که تنها بخشی از جامعه اسلامی در برابر ظلم و بحرانهای جهان اسلام مسئولیتپذیر باشد، بلکه باید تمام امت از ظرفیت ایفای چنین نقشی برخوردار شود.
از نظریه تا «تنزیل» در میدان سیاست و اجتماع
آیتالله مبلغی یکی از حلقههای مهم و کمتر مورد توجه در مطالعات وحدت را مرحله «تنزیل» دانست و گفت: حتی اگر مبانی، نظریهها و قواعد بهدرستی استخراج شوند، کار پایان نیافته است؛ زیرا تبدیل قواعد کلان به راهبردهای اجرایی در مسائل پیچیده اجتماعی خود یک دانش و مهارت مستقل میطلبد.
وی افزود: تنزیل مسائل اجتماعی آسان نیست و به جامعنگری، راهبردپردازی و ایجاد بسترهای مناسب نیاز دارد. از همین رو سیاستگذاران، راهبردپردازان، حوزه و دانشگاه باید به صورت مشترک روی چگونگی پیادهسازی قواعد وحدت در شرایط واقعی و بحرانهای جهان اسلام کار کنند.
این عضو مجلس خبرگان در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد که علوم اسلامی نباید نسبت به موضوع وحدت بیطرف و منفعل باقی بمانند و افزود: فقه باید وارد میدان شود و در کنار آن «کلام شریعت»، فلسفه شریعت و سایر دانشهای اسلامی نیز توسعه پیدا کنند.
آیتالله مبلغی در پایان با بیان اینکه یکی از مشکلات اصلی موجود، فقدان صورتبندی نظاممند وحدت است، تصریح کرد: «امروز وحدت برای ما یک ارزش است، اما هنوز یک
نظام نیست که بتواند حرکت ایجاد کند.»وی تأکید کرد که تبدیل وحدت از یک ارزش پذیرفتهشده به نظامی علمی، فقهی و راهبردی، میتواند ظرفیت عظیم قرآن، سنت، حوزه و دانشگاه را برای پاسخگویی به چالشهای نوپدید جهان اسلام فعال کند.
جدیدترین نظرات مخاطبان