خطر سیلاب در کمین گلستان ایران/ آیا سیل 98 تکرار می‌شود؟

به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، استان گلستان با وجود تصور عمومی از «پرآب» بودن، در واقعیت با چالش‌های جدی در حوزه مدیریت منابع آب و سیلاب روبه‌روست. کاهش بارش‌ها در سال‌های اخیر، تغییر الگوی اقلیمی و رسوب‌گذاری مداوم در بستر رودخانه‌ها، خطر وقوع سیلاب‌های ویرانگر را به‌ویژه در فصل‌های پربارش پاییز و زمستان افزایش داده است. در این میان، لایروبی و ساماندهی رودخانه‌ها به‌عنوان یکی از راهبردهای کلیدی مهندسی رودخانه برای کاهش خطرات سیلاب و حفظ جان و مال شهروندان در دستور کار شرکت آب منطقه‌ای گلستان قرار گرفته است.

مدیریت سیلاب در گلستان تنها یک مسئله فنی نیست؛ بلکه مسئله‌ای امنیتی، اجتماعی و اقتصادی است که مستقیماً بر پایداری تولید کشاورزی، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی مانند راه‌آهن و فرودگاه گرگان و امنیت شهرک‌های صنعتی تأثیر می‌گذارد. تجربه سیل‌های سال‌های گذشته نشان داده که عدم رسیدگی به‌موقع به بستر رودخانه‌ها و انباشت رسوبات، می‌تواند خسارات جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد. از این رو، تسریع در اجرای پروژه‌های لایروبی پیش از آغاز فصل بارش‌ها، به یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر تبدیل شده است.

در همین راستا، شرکت آب منطقه‌ای گلستان با انعقاد 24 قرارداد اجرایی و نظارتی، عملیات گسترده‌ای را برای لایروبی بیش از 100 کیلومتر از رودخانه‌های استان و احداث دیواره‌های حفاظتی در نقاط حادثه‌دیده آغاز کرده است. این پروژه‌ها که با اعتباری بالغ بر 550 میلیارد ریال از محل طرح مهندسی رودخانه استانی و اعتبارات مدیریت بحران تأمین شده، هم‌اکنون به پیشرفت فیزیکی حدود 95 درصدی رسیده و انتظار می‌رود تا پایان شهریورماه به اتمام برسند. علاوه بر این، با بهره‌گیری از ظرفیت‌های داخلی شرکت، ادوات لجستیکی و تهاتر مصالح رودخانه‌ای، بخش‌های دیگری از رودخانه‌های حیاتی استان نیز لایروبی و ساماندهی شده‌اند.

با این حال، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان تأکید می‌کند که نیاز واقعی استان برای مدیریت مؤثر سیلاب، فراتر از اقدامات فعلی است. برآوردها نشان می‌دهد که برای لایروبی سالانه 600 کیلومتر از رودخانه‌ها و اجرای 5 کیلومتر دیواره حفاظتی، به اعتباری حدود 5 هزار میلیارد ریال است؛ رقمی که با توجه به محدودیت‌های بودجه‌ای، محقق نشده و عملکرد سالانه شرکت را به حدود 100 کیلومتر لایروبی محدود کرده است. این شکاف میان «نیاز واقعی» و «اعتبارات موجود»، یکی از چالش‌های اصلی در مسیر کاهش پایدار خطرات سیلاب در گلستان به شمار می‌رود.

در ادامه، گفت‌وگویی تفصیلی با ایرج حیدریان، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان، ترتیب داده شده تا ضمن مرور اقدامات انجام‌شده، به واکاوی چالش‌ها، برنامه‌های آتی و راهکارهای پیشنهادی برای ارتقای تاب‌آوری استان در برابر سیلاب پرداخته شود. این مصاحبه با رویکردی مسئله‌محور و با الهام از سبک خبرگزاری تسنیم تنظیم شده است.

تسنیم: با توجه به تجربه سیل‌های سال‌های گذشته و همچنین بارش‌های رگباری در انتهای تابستان و پاییز، وضعیت پروژه‌های لایروبی و ساماندهی رودخانه‌های استان در چه مرحله‌ای قرار دارد و چه اقداماتی برای پیشگیری از خسارات احتمالی انجام شده است؟

حیدریان: خوشبختانه با برنامه‌ریزی انجام‌شده از ابتدای سال، 24 قرارداد اجرایی و نظارتی برای لایروبی و ساماندهی رودخانه‌ها منعقد شده که هم‌اکنون به پیشرفت فیزیکی حدود 95 درصدی رسیده‌اند. پیش‌بینی می‌کنیم تمامی این پروژه‌ها تا پایان شهریورماه به اتمام برسند تا استان برای فصل بارش‌ها آماده باشد. این پروژه‌ها در چارچوب طرح مهندسی رودخانه استانی و با استفاده از اعتبارات مدیریت بحران تعریف شده‌اند و هدف اصلی آن‌ها کاهش خطرات سیلاب و حفاظت از جان و مال شهروندان است.

این اقدامات شامل لایروبی 105 کیلومتر از رودخانه‌های استان و احداث 410 متر دیواره حفاظتی در نقاط حادثه‌دیده و اولویت‌دار است. تمرکز ما بر مناطقی بوده که در سال‌های گذشته بیشترین آسیب را از سیلاب دیده‌اند یا از نظر موقعیت جغرافیایی، حساسیت بالایی دارند. به‌عنوان مثال، نقاطی که در مجاورت روستاها، شهرها یا زیرساخت‌های حیاتی مانند راه‌آهن و فرودگاه قرار دارند، در اولویت نخست ما بوده‌اند.

علاوه بر پروژه‌های قراردادی، از ابتدای سال با بهره‌گیری از ادوات لجستیکی تحت تملک شرکت، ماده (43) قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت‌ها، تهاتر مصالح رودخانه‌ای و اعتبارات پدافند غیرعامل، عملیات لایروبی و ساماندهی در نقاط مختلف استان انجام شده است. در همین راستا، 5 کیلومتر از رودخانه‌های خرمارود، قره‌چای و زرین‌گل در شرق استان و همچنین 2 کیلومتر از رودخانه قره‌سو در محدوده پل قربان‌آباد تا پایین‌دست روستای یامپی شهرستان آق‌قلا لایروبی شده است. این اقدامات تکمیلی نقش مهمی در افزایش تاب‌آوری استان در برابر سیلاب ایفا کرده‌اند.

تسنیم: آیا لایروبی در محدوده‌های شهری و نزدیک به زیرساخت‌های حیاتی مانند فرودگاه گرگان، راه‌آهن و شهرک‌های صنعتی نیز انجام شده است، (چراکه ما تجربه سیل سال 98 را داریم که خسارت جدی به این نقاط وارد کرد)؟ این مناطق چه میزان در معرض خطر سیلاب قرار دارند و چه اقداماتی برای حفاظت از آن‌ها صورت گرفته است؟

حیدریان: بله، یکی از اولویت‌های اصلی ما حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی استان بوده است. یک کیلومتر از رودخانه گرگانرود در محدوده شهری آق‌قلا و مسیر قدیم رودخانه قره‌سو در داخل روستای یامپی نیز به منظور کاهش خطر آب‌گرفتگی احتمالی فرودگاه گرگان لایروبی و ساماندهی شده است. فرودگاه گرگان به‌عنوان یکی از شریان‌های مهم ارتباطی استان، در صورت آب‌گرفتگی می‌تواند اختلالات جدی در حمل‌ونقل هوایی ایجاد کند، از این رو لایروبی این بخش از رودخانه برای ما اهمیت ویژه‌ای داشت.

همچنین 2 کیلومتر از کانال‌های مجاور شهرک صنعتی آق‌قلا نیز لایروبی شده که این اقدام نقش مؤثری در کاهش خطرات ناشی از سیلاب برای این منطقه صنعتی خواهد داشت. شهرک‌های صنعتی به‌دلیل وجود تأسیسات تولیدی و انبارهای کالا، در صورت وقوع سیلاب خسارات سنگینی را متحمل می‌شوند که می‌تواند به بیکاری نیروی کار و اختلال در زنجیره تأمین منجر شود. بنابراین، حفاظت از این مناطق نه‌تنها یک مسئله ایمنی، بلکه یک ضرورت اقتصادی است.

در حال حاضر اعزام بیل مکانیکی برای لایروبی رودخانه قره‌سو در محدوده پل مزین، محل عبوری خط راه‌آهن گرگان به تهران نیز در دستور کار شرکت قرار دارد. این بخش از رودخانه به‌دلیل تقاطع با خط راه‌آهن سراسری، از حساسیت بالایی برخوردار است و هرگونه انسداد یا آب‌گرفتگی می‌تواند به اختلال در تردد قطارها و خسارات جدی به زیرساخت ریلی منجر شود. همچنین ترمیم خاکریزهای رودخانه قره‌چای در محدوده شهرستان آزادشهر نیز در دست اجراست که برای حفاظت از مناطق روستایی و کشاورزی اطراف ضروری است.

تسنیم: با توجه به تجربه سال‌های گذشته، نیاز واقعی استان برای مدیریت مؤثر سیلاب چقدر است و آیا اعتبارات فعلی کفایت می‌کند؟ شکاف میان نیاز واقعی و اعتبارات موجود چه تأثیری بر تاب‌آوری استان در برابر سیلاب دارد؟

حیدریان: برای اجرای برنامه‌های سالانه و کاهش مؤثر خطرات ناشی از سیلاب، لایروبی سالانه 600 کیلومتر از رودخانه‌های استان و اجرای 5 کیلومتر دیواره حفاظتی و کف‌بند تثبیت بستر مورد نیاز است. اجرای این حجم از عملیات به 5 هزار میلیارد ریال اعتبار سالانه نیاز دارد. این رقم بر اساس مطالعات فنی و تجربه سال‌های گذشته برآورد شده و حداقل میزان لازم برای حفظ تاب‌آوری استان در برابر سیلاب‌های فصلی است.

متأسفانه با توجه به عدم تحقق این میزان اعتبار، عملکرد متوسط شرکت در سنوات اخیر حدود 100 کیلومتر لایروبی و احداث 500 متر دیواره حفاظتی در نقاط بحرانی در هر سال بوده است. این یعنی ما تنها توانسته‌ایم حدود یک‌ششم نیاز واقعی استان را پوشش دهیم و ناچاریم تنها بر نقاط بحرانی و اولویت‌دار تمرکز کنیم. این محدودیت اعتباری باعث می‌شود نتوانیم تمام نقاط پرخطر را پوشش دهیم و بسیاری از مناطق روستایی و کشاورزی در معرض خطر باقی بمانند.

با این حال، با وجود محدودیت‌های اعتباری، شرکت آب منطقه‌ای گلستان تمام توان خود را برای کاهش خطرات سیلاب و حفاظت از جان و مال مردم استان به کار گرفته است. ما تلاش می‌کنیم با اولویت‌بندی هوشمندانه و استفاده بهینه از منابع موجود، بیشترین تأثیر را در کاهش خطرات سیلاب داشته باشیم.

تسنیم: برای تأمین مالی پروژه‌های مهندسی رودخانه با اولویت لایروبی، از چه منابعی می‌توان استفاده کرد؟

حیدریان: در حال حاضر اصلی‌ترین راهکار غیربودجه‌ای ما استفاده از ظرفیت ماده (43) قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت‌ها و تهاتر مصالح رودخانه‌ای است. با این مکانیسم توانستیم بخشی از عملیات لایروبی را بدون نیاز به اعتبارات مستقیم بودجه‌ای انجام دهیم. همچنین از ادوات لجستیکی تحت تملک شرکت و اعتبارات پدافند غیرعامل نیز برای تسریع در لایروبی نقاط حساس استفاده کرده‌ایم.

برای پروژه‌های بزرگ‌تر مهندسی رودخانه، نیازمند حمایت‌های بیشتر از سوی دولت و افزایش اعتبارات طرح مهندسی رودخانه استانی هستیم، چراکه لایروبی به‌دلیل ماهیت پیشگیرانه و عدم درآمدزایی مستقیم، معمولاً از محل بودجه‌های دولتی تأمین می‌شود.

تسنیم: برای کاهش خطرات سیلاب در استان به ویژه در ماه‌های پیش رو چه تدابیری اندیشیده شده است؟

حیدریان: با توجه به اهمیت موضوع حفاظت از رودخانه‌ها، رعایت حریم و بستر، رعایت اصول مهندسی رودخانه و غیره نیازمند همکاری بخش‌های دیگر برای افزایش اثربخشی اقدامات انجام شده هستیم. از مردم درخواست می‌کنیم با حفظ حریم رودخانه‌ها و عدم دپوی زباله و مصالح در بستر آن‌ها، به ما در کاهش خطرات سیلاب کمک کنند. متأسفانه در سال‌های گذشته شاهد بوده‌ایم که برخی شهروندان با ریختن زباله، نخاله‌های ساختمانی و حتی ضایعات کشاورزی در بستر رودخانه‌ها، باعث انسداد مسیر آب و افزایش خطر سیلاب شده‌اند. این اقدامات نه‌تنها خسارات مالی به همراه دارد، بلکه می‌تواند جان انسان‌ها را نیز به خطر بیندازد.

از دستگاه‌های اجرایی نیز انتظار داریم که با هماهنگی بیشتر با شرکت آب منطقه‌ای، از هرگونه اقدامی که می‌تواند به افزایش خطر سیلاب منجر شود، خودداری کنند. ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها، تغییر مسیر آب‌ها بدون مجوز و عدم رعایت ضوابط فنی در احداث سازه‌های تقاطعی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند خطرات سیلاب را افزایش دهد. ما متعهد هستیم که با تمام توان، از جان و مال مردم استان حفاظت کنیم، اما این تعهد بدون مشارکت مردم و همکاری دستگاه‌های اجرایی محقق نخواهد شد.

انتهای پیام/