3000 سال تاریخ در یک تپه؛ چرا هگمتانه قلب تمدن ایران بود؟

به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، اگر از میدان امام خمینی(ره) همدان به سمت خیابان اکباتان بروید، ناگهان در میان زندگی روزمره شهری، تپه‌ای بلند با حصاری آجری توجه شما را جلب می‌کند. اینجا «هگمتانه» است؛ جایی که روزگاری پایتخت مادها بود و نفس تمدن ایرانی در آن جریان داشت.

 نام این محوطه باستانی در سال 1403 در کنار تخت جمشید و میدان نقش جهان بر بلندای میراث جهانی قرار گرفت. این تصمیم در چهل‌وششمین اجلاس میراث جهانی یونسکو در دهلی‌نو (پایتخت هند) نهایی شد در گزارش پیش رو، نگاهی خواهیم داشت به پیشینه، آثار کشف‌شده و ظرفیت‌های گردشگری این گنجینه کهن.

هگمتانه همدان با قدمتی حدود 3000 سال یکی از قدیمی‌ترین و ارزشمندترین آثار تاریخی استان همدان است که به زمان مادها برمی‌گردد، این محوطه به عنوان یکی از جاذبه‌های مهم گردشگری در تمام ایام سال پذیرای گردشگران داخلی و خارجی به ویژه علاقه‌مندان به تاریخ و تمدن است.

هگمتانه نماد بارز تمدن و تاریخ ایران/ مروری بر تاریخچه

هگمتانه یکی از مهمترین و تاریخی‌ترین شهرهای باستانی ایران در هزاره اول پیش از میلاد مسیح تاسیس شد، در زمان مادها (حدود 700 تا 550 پیش از میلاد) به عنوان پایتخت این امپراتوری انتخاب شد، مادها از این شهر به عنوان مرکز حکومتی و نظامی خود استفاده می‌کردند، پس از سقوط مادها به دست کوروش بزرگ، هگمتانه همچنان به عنوان یکی از پایتخت‌های مهم هخامنشیان نقش مهمی در اداره امپراتوری داشت تا جایی که به‌عنوان پایتخت تابستانی هخامنشیان مورد استفاده قرار می‌گرفت.

در منابع مختلف، نام‌های گوناگونی برای این شهر ذکر شده است. در پارسی میانه، «همتان» و در پارسی نو «همدان» نامیده شده است. یونانیان آن را «اکباتان» می‌نامیدند و در زبان لاتین «اکباتانا» یا «اکباتانیس» و در زبان ارمنی نیز به آن «همتن» و «اکبتن» گفته می‌شد. هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، اشاره می‌کند که مادها در یک گردهمایی، دیاکو را به شاهی برگزیدند، هرچند محل دقیق این اجتماع را مشخص نکرده است؛ بااین‌حال، برخی محققان معتقدند که این گردهمایی به احتمال زیاد در هگمتانه صورت گرفته است.

سایت تاریخی هگمتانه با حدود 40 هکتار وسعت در انتهای خیابان اکباتان همدان قرار دارد، معماران این اثر تاریخی، آن‌ را به‌صورت هفت قلعه‌ متصل و تودرتو طراحی و احداث کردند، به نظر می‌رسد که ساختمان‌های مسکونی در مجاورت قلعه‌ها قرار داشتند.

مهمترین آثار هگمتانه

آثار ارزشمند و مهمی طی حفاری‌ها به‌ دست‌ آمده که از آن جمله می‌توان به «لوح زرین ارشام» اشاره کرد، متاسفانه این لوح در اختیار سازمان میراث فرهنگی کشور نیست و در مجموعه‌ شخصی مارسل ویدال آمریکایی قرار دارد، لوح آریارمنه قدیمی‌ترین اثر تاریخی اکتشافی در هگمتانه است که در موزه برلین آلمان نگهداری می‌شود.

جامی طلایی “ریتون سرشیر” و کاسه سیمین خشایار شاه از دوره‌ هخامنشی از دیگر اشیای مکشوفه در هگمتانه هستند، بشقاب یا جام نقره مربوط به دوره اردشیر یکم هخامنشی که قطر دهانه آن به 7.26 سانتی‌متر می‌رسد، از دیگر اشیای مکشوفه هگمتانه همدان است که این بشقاب در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود.

لوح دیگری به نام داریوش دوم در هگمتانه وجود دارد که از جنس طلای اصل با ابعاد 20.5 در 18.5 سانتی‌متر است و خط نوشته‌هایی شامل 23 سطر به‌صورت میخی بر آن حک شده‌اند که همراه با لوح دیگری در موزه‌ ایران باستان نگهداری می‌شود.

هگمتانه به معنای” محل تجمع” بوده و از دو واژه پارسی باستان “هگمتا” به معنای گردآمدن و پسوند اسم مکان “نا” تشکیل شده است. در محوطه هگمتانه دو اثر تاریخی دیگر نیز وجود دارد.

در سال 1885 میلادی ساخت کلیسای انجیلی استپانوس همدان (کلیسای حضرت مریم) توسط سه نفر از اعضای شورای کلیسا با اخذ مجوز از ناصرالدین شاه و کمک‌های مالی او و مردم آغاز و در سال 1886 تکمیل شد، در روز افتتاحیه کلیسا، ناصرالملک شهردار وقت همدان و برادر ناصرالدین شاه نیز در مراسم شرکت داشت، این کلیسا پس از 100 سال خدمت به مسیحیان همدان به‌علت مهاجرت ارامنه تعطیل و به موزه تبدیل شد، کلیسای ارامنه انجیلی در تاریخ سه اسفند 1377 با شماره ثبت 2237 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

خانه کشیش گریگوری

خانه کشیش گریگوری هگمتانه یکی از آثار تاریخی همدان است که در ضلع شرقی کلیسای ارامنه قرار دارد، این خانه 100 متری، دو طبقه دارد و نور آن از پنج پنجره چوبی نیم‌هلال تامین می‌شود، از این بنا که عمده مصالح آن خشت بوده، تنها قسمت جنوب شرقی باقی‌ مانده است.

موزه هگمتانه

موزه هگمتانه که در بخشی از مجموعه تاریخی تپه هگمتانه واقع شده‌ است، بین سال‌های 1320 تا 1325 شمسی به‌عنوان مدرسه شش کلاسه ایجاد شد و در دهه 1350 با هدف برنامه‌های پژوهشی و باستان‌شناسی در اختیار مرکز باستان‌شناسی قرار گرفت.

در حال حاضر این موزه با یک سالن اصلی، یک سرسرا و دو راهرو به نمایش 200 شیء اختصاص دارد که زیربنای این موزه 600 متر مربع است و علاوه بر بخش نمایشگاهی شامل کارگاه مرمت آثار، کارگاه طراحی فنی از اشیا و کارگاه عکاسی (عکسبرداری از اشیای مکشوفه) می‌شود. تپه تاریخی هگمتانه به شماره 28 در شهریورماه 1310  در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

گفتنی است؛ هگمتانه با 75 هکتار عرصه (بنا بر پرونده ثبت جهانی) و 287 هکتار منطقه حائل، امروز تنها یک کاوشگاه تاریخی نیست؛ فرصتی طلایی برای معرفی فرهنگ ایرانی-مادی به جهانیان است. از لوح زرین ارشام که در مجموعه‌ای خصوصی در آمریکا نگهداری می‌شود تا کلیسای حضرت مریم و خانه کشیش گریگوری که روایتگر همزیستی ادیان در این سرزمین است، همه در کنار هم، هویت لایه‌لایه این تپه را می‌سازند.

حالا انتظار می‌رود نه تنها اعتبار بین‌المللی همدان افزایش یابد، بلکه زیرساخت‌های گردشگری و حفاظتی نیز متناسب با این جایگاه، توسعه پیدا کند. هگمتانه هزاران سال ایستاده؛ اکنون نوبت ماست که آن را شایسته جهانیان معرفی کنیم.

گزارش از مریم رحیمیان انور

انتهای پیام/