نوعی مرگ سلولی می‌تواند سرنخی برای درمان اوتیسم باشد

به گزارش ایسنا، پژوهشگران در یک مطالعه مروری جامع، شواهد مولکولی، بالینی و پیش‌بالینی درباره نقش «فروپتوز» (Ferroptosis) در اختلال طیف اوتیسم (ASD) را بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که این نوع مرگ سلولی وابسته به آهن، می‌تواند یکی از مسیرهای کلیدی در شکل‌گیری این اختلال عصبی-رشدی باشد.

در این مقاله که نخستین مرور جامع در این حوزه به شمار می‌رود، پژوهشگران با تجمیع نتایج مطالعات مولکولی، مدل‌های حیوانی و آزمایش‌های مبتنی بر سلول‌های بنیادی، نقش فروپتوز را به عنوان یک مکانیسم بیماری‌زا، منبع بالقوه نشانگرهای زیستی و هدفی برای توسعه درمان‌های جدید در اختلال طیف اوتیسم ارزیابی کردند. نویسندگان این مقاله تأکید کرده‌اند که اگرچه علت دقیق بروز اوتیسم همچنان ناشناخته است، اما شواهد روزافزون نشان می‌دهد اختلال در متابولیسم آهن، استرس اکسیداتیو، پراکسیداسیون چربی‌ها و پاسخ‌های ایمنی می‌توانند در بروز این بیماری نقش داشته باشند.

بر اساس یافته‌های این مطالعه، بررسی‌های ژنتیکی و ترنسکریپتومی در کودکان مبتلا به اوتیسم نشان داده است که تعدادی از ژن‌های مرتبط با فروپتوز در این بیماران به طور متفاوتی بیان می‌شوند. همچنین پژوهشگران موفق شده‌اند بر اساس این ژن‌ها، زیرگروه‌های مولکولی مختلفی از بیماران اوتیسم را شناسایی و مدل‌هایی برای کمک به تشخیص این بیماری طراحی کنند.

نتایج این بررسی همچنین نشان می‌دهد تغییر در ترکیب اسیدهای چرب غیراشباع، افزایش فرآورده‌های ناشی از پراکسیداسیون چربی‌ها و برهم خوردن تعادل میان اسیدهای چرب DHA و آراشیدونیک اسید با شدت اختلالات اجتماعی در افراد مبتلا به اوتیسم ارتباط دارد؛ شرایطی که با بروز فروپتوز همخوانی دارد.

پژوهشگران در مدل‌های حیوانی نیز دریافتند که تنظیم مسیرهای مولکولی مرتبط با فروپتوز از جمله مسیرهای DDIT4–PI3K/Akt، سامانه‌های آنتی‌اکسیدانی Nrf2/GPX4/xCT و فرایند فریتینوفاژی می‌تواند به کاهش رفتارهای مشابه اوتیسم، رفتارهای تکراری، اضطراب و حتی برخی آسیب‌های کبدی منجر شود.

در بخش دیگری از این مطالعه، سلول‌های بنیادی پرتوان القایی مشتق‌شده از کودکان مبتلا به اوتیسم نیز بررسی شد. نتایج نشان داد برخی زیرگروه‌های بیماران، به‌ویژه کودکانی که دچار بزرگ‌شدن غیرطبیعی مغز هستند، با وجود استرس اکسیداتیو و تجمع آهن، مقاومت بالایی در برابر فروپتوز از خود نشان می‌دهند؛ مقاومتی که به افزایش فعالیت مسیرهای GPX4 و سلنوپروتئین‌ها نسبت داده شده است.

به گفته نویسندگان، این یافته‌ها نشان می‌دهد فروپتوز در همه مبتلایان به اوتیسم نقش یکسانی ندارد و بسته به زیرگروه بیماری، ممکن است با مقاومت در برابر فروپتوز یا افزایش حساسیت به آن همراه باشد.

پژوهشگران در عین حال تأکید کرده‌اند که هنوز شواهد کافی برای اثبات رابطه علت و معلولی میان فروپتوز و اوتیسم وجود ندارد و برای تبدیل این یافته‌ها به درمان‌های بالینی، انجام مطالعات طولی و کارآزمایی‌های مداخله‌ای ضروری است. آنها پیشنهاد کرده‌اند در مطالعات آینده، داده‌های مغزی، نمونه‌های خونی و مطالعات سلولی به صورت همزمان بررسی شوند تا نشانگرهای زیستی دقیق‌تر شناسایی و ایمنی و اثربخشی داروهای هدف‌گیرنده فروپتوز ارزیابی شود.

این مقاله با عنوان «Exploring ferroptosis: Unraveling its potential role in autistic spectrum disorder» یا  “بررسی فروپتوز؛ واکاوی نقش بالقوه آن در اختلال طیف اوتیسم” از سوی یاسمن عباس‌زاده از گروه فیزیولوژی دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، سولماز خلیفه از گروه فیزیولوژی دانشکده علوم پزشکی تهران دانشگاه آزاد اسلامی، کارلو سالا از مؤسسه علوم اعصاب، شورای ملی پژوهش ایتالیا (CNR) و پروانه محسنی‌مقدم از گروه فیزیولوژی دانشکده علوم پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی  تدوین شده است. این پژوهش نخستین مرور روایی جامع به شمار می‌رود که به‌طور نظام‌مند شواهد مولکولی، بالینی و پیش‌بالینی درباره نقش فروپتوز در اختلال طیف اوتیسم را گردآوری و تحلیل کرده است.