نابودی هزاران منبع نایاب عاشورایی در حمله آمریکا/ 35هزار کتاب سوخت

به گزارش خبرگزاری تسنیم از زنجان، بامداد روز 11 فروردین‌ماه که دشمن متخاصم آمریکایی ـ صهیونی مجموعه مذهبی، فرهنگی و خدماتی حسینیه اعظم زنجان را نشانه گرفت و چندین مرکز عام‌المنفعه را به نابودی کشاند، از باب تخریب کتابخانه با 35 هزار جلد کتاب که 15 هزار جلد آن تخصصی و کمیاب بود، خبرهای زیادی منتشر شد اما سخنی از اینکه این کتاب‌ها از کجا به این مجموعه رسید و قرار بود پشتیبانی برای پژوهشگران دینی و حوزه امام‌حسین(ع)‌شناسی باشد، سخنی به میان نیامد.

این کتابخانه نه‌تنها در دل یکی از مناطق محروم شهر، یک مرکز فرهنگی به‌شمار می‌رفت بلکه مأمن گنجینه‌ای از دانایی درباره حضرت امام اباعبدالله الحسین(ع) و عاشورا بود؛ گنجینه‌ای که هر برگ آن قرن‌ها ارادت، پژوهش و تأمل درباره قیام امام حسین(ع) را روایت می‌کرد و پناهگاهی برای اندیشه‌هایی بود که می‌خواستند حقیقت نهضت کربلا را فراتر از سوگ و آیین، در ژرفای تاریخ، فرهنگ و معرفت جست‌وجو کنند.

قفسه‌های این کتابخانه مجموعه‌ای کم‌نظیر از آثار تخصصی در حوزه امام‌حسین‌شناسی را در خود جای داده بود؛ از پژوهش‌های تاریخی و تحلیلی درباره واقعه عاشورا گرفته تا آثار کلامی، ادبی، اجتماعی و حتی مطالعات تطبیقی درباره پیام جهانی این قیام و هر کتاب، دریچه‌ای تازه به فهم چرایی و چگونگی نهضتی که قرن‌ها الهام‌بخش آزادی‌خواهان و حقیقت‌جویان جهان است، می‌گشود.

این کتابخانه فرصتی برای نگاه عمیق‌تر به شخصیت و پیام امام حسین(ع) را فراهم می‌کرد تا پیام این مکتب تنها در سوگواری‌ها خلاصه نشود بلکه در اندیشه، آگاهی و مسئولیت اجتماعی تداوم یابد، اما حالا میان سکوت کتاب‌های سوخته و کاغذهای پاره‌پاره می‌توان صدای تاریخ را شنید؛ تاریخی که باز هم یزیدیان را مقابل حسینیان قرار داد و جبهه حق را برای به زانو درآوردن ظالم مصمم‌تر کرد.

کتاب‌های تخصصی این کتابخانه راه دور و دشواری را از مصر، آلمان، انگلیس، آمریکا و بسیاری شهرهای دور و نزدیک طی کردند تا به جوار حسینیه اعظم زنجان برسند. حسین متقی، پژوهشگر متون کهن و گردآورنده کتاب‌های تخصصی و نفیس حوزه امام‌حسین(ع)شناسی انگیزه و نحوه جمع‌آوری این کتب را برای خبرنگار تسنیم شرح داده است که مشروح آن را در زیر می‌خوانید:

تسنیم: ابتدا درباره ایده اولیه شکل‌گیری این مجموعه توضیح دهید، اساساً طرح کتابخانه تخصصی امام حسین‌(ع)شناسی از کجا آغاز شد؟

متقی: ایده اصلی، بسیار فراتر از تأسیس یک کتابخانه بود. ما به دنبال ایجاد یک «فرهنگستان جامع علوم و معارف اهل‌بیت(ع)» بودیم؛ مجموعه‌ای علمی، پژوهشی و فرهنگی که بتواند به صورت تخصصی معارف ناب اهل‌بیت(ع) را در قالب‌های علمی و دانشگاهی تولید، تبیین و عرضه کند. احساس می‌شد در جمهوری اسلامی که بر پایه مبانی مکتب شیعه امامیه شکل گرفته، وجود چنین مرکزی یک ضرورت است تا بتواند هم در داخل کشور و هم در عرصه بین‌الملل، معارف اهل‌بیت(ع) را به شکلی علمی و روزآمد ارائه کند.

تسنیم: این فرهنگستان قرار بود چه ساختاری داشته باشد؟

متقی: برای این طرح چهار رکن اصلی در نظر گرفته شده بود؛ نخست دانشگاه تخصصی اهل‌بیت(ع)، دوم پژوهشگاه تخصصی اهل‌بیت(ع)، سوم کتابخانه تخصصی اهل‌بیت(ع) و چهارم موزه تخصصی اهل‌بیت(ع). ایده این بود که هر کدام از این ارکان، در قالب چهارده مجموعه تخصصی مرتبط با چهارده معصوم(ع) شکل بگیرد. یعنی برای هر معصوم، پژوهشکده، کتابخانه، دانشکده و بخش موزه‌ای مستقل اما به هم پیوسته تعریف شود.

تسنیم: چه مبنای فکری و نظری پشت این ایده وجود داشت؟

متقی: یکی از مهم‌ترین مبانی نظری این طرح، دیدگاهی بود که رهبر شهید انقلاب سال‌ها پیش درباره مطالعه سیره ائمه(ع) مطرح کرده بودند؛ همان نظریه «انسان 250 ساله». بر اساس این نگاه، ائمه اطهار(ع) نباید جدا و منفک از یکدیگر مطالعه شوند، بلکه همه آن بزرگواران یک جریان واحد تاریخی، فکری و تمدنی را دنبال می‌کردند. بنابراین ما معتقد بودیم تفکیک منابع مربوط به اهل‌بیت(ع) در کتابخانه‌های جداگانه و پراکنده، نوعی خطای راهبردی است. به همین دلیل طراحی مجموعه به گونه‌ای بود که همه بخش‌ها ضمن استقلال تخصصی، تحت یک سیاست‌گذاری کلان و منسجم فعالیت کنند.

تسنیم: چرا در عمل، کار از کتابخانه آغاز شد؟

متقی: چون شریان اصلی هر حرکت علمی، پژوهش است. شما بدون منابع علمی نمی‌توانید دانشگاه تخصصی یا پژوهشگاه جدی راه‌اندازی کنید. به همین دلیل تصمیم گرفتیم ابتدا زیرساخت پژوهشی فراهم شود. در نتیجه تأسیس کتابخانه تخصصی امام حسین(ع) به عنوان یکی از مهم‌ترین بخش‌های این طرح در دستور کار قرار گرفت.

تسنیم: آغاز عملی این پروژه به چه‌زمانی بازمی‌گردد؟

متقی: در دهه 80 ایده تأسیس دانشگاه تخصصی امام حسین‌شناسی در قم مطرح شد. بعدها، حدود سال‌های 1387 و 1388، طی جلساتی با هیئت‌مدیره حسینیه اعظم زنجان، موضوع تقویت بُعد معرفتی و علمی فعالیت‌های حسینیه مطرح شد. ما پیشنهاد دادیم دانشگاهی تخصصی تأسیس شود که در حوزه امام حسین‌شناسی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو بپذیرد. هدف این بود که نیروی علمی و خلاق در حوزه مطالعات عاشورا تربیت شود.

تسنیم: طبیعتاً ایجاد چنین دانشگاهی نیازمند منابع گسترده علمی بود؟

متقی: دقیقاً. بزرگ‌ترین چالش، تأمین منابع تخصصی بود. ثبت دانشگاه و اخذ مجوزها زمان‌بر بود، اما مهم‌تر از آن، تهیه منابع علمی و پژوهشی بود. بسیاری از کتاب‌ها نایاب، قدیمی و پراکنده در کشورهای مختلف بودند. از همان زمان، با حمایت حسینیه اعظم زنجان، پروژه گردآوری منابع آغاز شد.

تسنیم: روند جمع‌آوری منابع چگونه انجام می‌شد؟

متقی: طی چند سال، سفرهای متعددی به کشورهای مختلف انجام شد. از جمله روسیه، آلمان، ترکیه، عراق، لبنان، سوریه و مصر. علاوه بر سفرها، از نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب و ارتباط با ناشران و مراکز علمی هم استفاده می‌کردیم. هدف این بود که هر منبع مهم مرتبط با امام حسین(ع)، عاشورا، تعزیه، تاریخ شیعه و مطالعات مرتبط را تهیه کنیم.

تسنیم: اشاره کردید که حتی از مصر نیز کتاب تهیه شد، درباره آن سفر توضیح می‌دهید؟

متقی: بله. حدود سال 1390، با وجود محدودیت‌های سیاسی و دشواری‌های موجود در روابط ایران و مصر، سفری به قاهره انجام شد. در آن سفر بیش از هزار جلد کتاب تخصصی درباره امام حسین(ع) که در مصر منتشر شده بود، تهیه و در قالب چند کارتن به ایران منتقل شد. بسیاری از این آثار فقط در کتابخانه حسینیه اعظم زنجان قابل دسترس بود.

تسنیم: در نهایت چه‌تعداد منبع گردآوری شد؟

متقی: تا سال 1392 حدود پنج هزار جلد کتاب تخصصی گردآوری شد. این آثار به حدود دوازده زبان مختلف بودند؛ از جمله فارسی، عربی، انگلیسی، آلمانی، فرانسوی، روسی و ترکی استانبولی. بسیاری از این کتاب‌ها چاپ محدود و بسیار نفیس داشتند و حتی در کتابخانه‌های بزرگ کشور هم به‌راحتی یافت نمی‌شدند.

تسنیم: ارزش علمی این مجموعه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

متقی: به جرأت می‌توان گفت این مجموعه یکی از نفیس‌ترین کتابخانه‌های تخصصی مطالعات عاشورا در خاورمیانه بود. برخی کتاب‌ها به سختی و با هزینه‌های سنگین تهیه شده بودند. به عنوان نمونه، یک کتاب پژوهشی درباره تاریخ تعزیه ایران را با قیمت 220 یورو از آمریکا تهیه کردیم که امروز معادل ده‌ها میلیون تومان ارزش دارد. بسیاری از آثار موجود در کتابخانه نسخه‌هایی بودند که شاید تنها در چند کتابخانه محدود جهان وجود داشتند.

تسنیم: محل اولیه این مجموعه کجا بود؟

متقی: در ابتدا قرار بود کتابخانه در قم و در کنار یک مرکز علمی تخصصی مستقر شود تا پژوهشگران، طلاب و محققان داخلی و خارجی بتوانند از آن استفاده کنند، اما در نهایت تصمیم گرفته شد مجموعه به زنجان منتقل شود و در کتابخانه تخصصی امام حسین(ع) وابسته به حسینیه اعظم نگهداری شود.

تسنیم: آیا برنامه‌ای برای دیجیتال‌سازی منابع نیز وجود داشت؟

متقی: بله. از همان ابتدا متوجه بودیم که حفاظت از این آثار اهمیت بسیار زیادی دارد. آن زمان اسکن و دیجیتال‌سازی منابع هزینه‌بر بود، اما با کمک برخی دوستان در قم، بخشی از آثار اسکن شد. برنامه این بود که پس از انتقال مجموعه به زنجان، روند دیجیتال‌سازی گسترده‌تر ادامه پیدا کند تا کتابخانه مجازی نیز شکل بگیرد و پژوهشگران سراسر دنیا بتوانند از این منابع استفاده کنند.

تسنیم: و در نهایت حادثه تلخ نابودی کتابخانه رخ داد؟

متقی: متأسفانه بله. این مجموعه ارزشمند که حاصل سال‌ها تلاش، سفر، پیگیری و هزینه بود، در حمله هوایی به مجموعه حسینیه اعظم زنجان از بین رفت. بسیاری از منابع نابود شدند و خسارت بسیار سنگینی به حوزه مطالعات عاشورایی وارد شد.

تسنیم: آیا امکان بازسازی دوباره این مجموعه وجود دارد؟

متقی: واقعیت این است که احیای کامل آن تقریباً غیرممکن است. شاید بتوان حدود 30 درصد منابع را دوباره تهیه کرد، اما بسیاری از آثار چاپ‌های قدیمی، محدود یا نایاب بودند و دیگر در دسترس نیستند. گردآوری چنین مجموعه‌ای حاصل سال‌ها تلاش مستمر بود و از بین رفتن آن، ضایعه‌ای جدی برای پژوهش‌های تخصصی عاشورا محسوب می‌شود.

تسنیم: اگر بخواهید در یک جمله اهمیت این پروژه را توصیف کنید، چه می‌گویید؟

متقی: این مجموعه صرفاً یک کتابخانه نبود؛ تلاشی برای پایه‌گذاری یک جریان علمی تمدنی در حوزه مطالعات اهل‌بیت(ع) و عاشورا بود؛ جریانی که می‌توانست به مرجع علمی جهان اسلام در این حوزه تبدیل شود.

تسنیم؛ تخریب کتابخانه تخصصی امام حسین(ع) زنجان، تنها از دست رفتن هزاران تن کاغذ و مرکب نبود؛ بلکه سوختن سال‌ها تلاش پژوهشی و میراثی بود که با خونِ‌دل از گوشه و کنار جهان گردآوری شده بود. اگرچه ساختمان‌ها بازسازی می‌شوند، اما جای خالی نسخه‌های نایابی که از قاهره، اروپا و آمریکا به امید ایجاد یک قطب علمی در زنجان جمع شده بود، تا سال‌ها در فضای پژوهشی کشور احساس خواهد شد. این حادثه تلخ، بار دیگر یادآور شد که دشمنی با اندیشه و آگاهی، همپای دشمنی با باورهای مذهبی، همواره در دستور کار بدخواهان این مرز و بوم قرار دارد.

انتهای پیام/