یادداشت| شیخ الائمه چگونه فرصت سقوط امویان را به دانشگاه تبدیل کرد؟

خبرگزاری تسنیم، یادداشت: مجتبی لشکربلوکی، مدرس دانشگاه| همزمان با افول امویان و ظهور عباسیان، فضای باز سیاسی نسبی، فرصتی بیسابقه برای امام ششم شیعیان فراهم آورد تا با احیای معارف اصیل اسلامی و تبیین لشکر عقل و جهل، مذهب تشیع را به «مذهب جعفری» تبدیل کند.

جعفر بن محمد (ع)، مشهور به امام صادق (ع)، در سال 83 هجری قمری در مدینه متولد شد. بنابر روایات، پیامبر اسلام (ص) سال‌ها پیش از ولادت ایشان، نام «صادق» را برای وی تعیین کرده بودند. امام ششم در 31 سالگی به امامت رسید و در 65 سالگی به شهادت رسید.

با توجه به اینکه دوران امامت و سن ایشان از همه امامان شیعه طولانی‌تر بوده، به ایشان لقب «شیخ الائمه» داده شده است. این دوران از نظر تاریخی با اواخر حکومت بنی‌امیه و اوایل خلافت بنی‌عباس همزمان بود.

درگیری‌های طولانی میان این دو سلسله که از سال 129 ه.ق به مرحله مبارزه مسلحانه و عملیات نظامی وارد شد، عملاً توجه حاکمان وقت را از فعالیت‌های علمی و فرهنگی امامان شیعه منحرف کرد. این وضعیت به گفته منابع تاریخی، موجب آرامش نسبی برای امام و شیعیان شد و فرصتی کم نظیر برای فعالیت‌های علمی، فکری و فرهنگی و نیز مناظره با فرق و مذاهب مختلف پدید آورد.

پژوهشگران تاریخ تشیع معتقدند پس از عصر پیامبر (ص)، چنین فضایی برای ترویج معارف اصیل اسلامی فراهم نشده بود، به‌ویژه آنکه در دوران اموی، سیاست «منع حدیث» و فشار حاکمان، مانع اصلی نشر آموزه‌های دینی بود.

امام صادق (ع) با بهره‌گیری از این فرصت سیاسی، ادامه دهنده نهضت علمی و فرهنگی امام باقر (ع) شد و حوزه وسیع علمی و دانشگاه بزرگی پدید آورد. بر اساس گزارش‌های تاریخی، ایشان در رشته‌های مختلف علمی و نقلی، شاگردان برجسته‌ای تربیت کرد. تعداد شاگردان امام تا 4000 نفر و تعداد احادیث نقل شده از ایشان نیز حدود 4000 روایت ذکر شده است.8

یکی از مهمترین دستاوردهای فکری امام صادق (ع) در این دوره، تبیین نظریه «تفکیک لشکر عقل و جهل» بود. ایشان بیش از 70 صفت و مؤلفه برای هر یک از این دو لشکر برشمرد و معرفت توحیدی را به صورت نظام‌مند تبیین کرد. این رویکرد دوگانه، مفاهیمی همچون «حق در برابر باطل»، «ایمان در برابر کفر»، «نور در برابر ظلمات»، «حلال در برابر حرام»، «مستضعف در برابر مستکبر» و «ولایت الله در برابر ولایت طاغوت» را دربرمی‌گرفت.

در این یادداشت، اشاره شده است که فرهنگ شرق آسیا بهویژه چین، به نظریه «یین و یانگ» با رویکرد تعادل میان خیر و شر باور دارد و آن را در محتوای رسانهای خود منعکس می‌کند. همچنین در اندیشه لیبرالی غرب، باور به سهگانه «پدر، پسر و روح‌القدس» وجود دارد. قرآن کریم در سوره آلعمران، چنین باوری را شرک دانسته و از آن نهی کرده است.

برخی تحلیلگران معتقدند علوم انسانی در غرب بر اساس همین سه‌گانه (که فاقد توحید است) بنا شدهاند و به همین دلیل رهبر معظم انقلاب بر اسلامی کردن علوم انسانی تأکید دارند.

به این ترتیب، شرایطی مناسب برای انتشار معارف اسلامی بیش از هر زمان دیگر پیش آمد و مذهب تشیع به «مذهب جعفری» و فقه شیعه به «فقه جعفری» شهرت یافت.

اما پس از استقرار خلافت عباسیان، همانطور که امام صادق (ع) پیش‌بینی کرده بود، فشار بر شیعیان افزایش یافت. در دوره منصور عباسی، این فشار به اوج خود رسید و سرانجام امام ششم توسط منصور به شهادت رسید.

انتهای پیام/