کارنامه اقتصاد ایران بین جام‌های جهانی؛ جهش تورم و دلار در ۵ دهه اخیر

به گزارش اکوایران، در فوتبال چهار سال فاصله میان دو جام جهانی، فرصتی برای بازسازی تیم‌ها، ظهور ستاره‌های جدید و تغییر تاکتیک‌هاست. اما در اقتصاد ایران، این دوره‌های چهارساله داستان دیگری دارند، داستانی که نه با تعداد گل‌ها و قهرمانی‌ها، بلکه با رشد قیمت‌ها و جهش نرخ ارز روایت می‌شود. کلیدواژه «چهار سال» در حافظه تاریخی ایرانیان با دوره‌های ریاست‌جمهوری، وعده‌های متنوع که در سال‌های اخیر عمدتا رنگ‌وبوی اقتصادی داشت و مقایسه قیمت دلار و سطح تورم عجین شده است. اگر هر جام جهانی را یک ایستگاه زمانی در نظر بگیریم، می‌توان دید که اقتصاد ایران در مسیر رسیدن از یک جام به جام بعدی، چه فراز و فرودهایی را پشت سر گذاشته است. بعضا نرخی که به عنوان «میانگین تورم بلندمدت» در یک کشور حاضر در جام‌جهانی امسال در نظر گرفته می‌شود، نرخی است که اقتصاد ایران در دوره‌های چهارساله و بعضا یک ساله تجربه کرده است.

مرور داده‌های شاخص قیمت کالاها و خدمات و نرخ دلار در فاصله جام‌های جهانی از سال ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که اقتصاد ایران در اغلب این دوره‌ها با افزایش قابل توجه سطح عمومی قیمت‌ها و تضعیف ارزش پول ملی مواجه بوده است. با این حال شدت این تحولات در دوره‌های مختلف یکسان نبوده و برخی مقاطع تاریخی به‌وضوح از دیگر دوره‌ها متمایز هستند. شاید به همین دلیل است که هر جام‌جهانی فوتبال برای مردم ایران در هر دوره کم‌اهمیت‌تر از دوره قبل شده است. معیشتی که بعد از هر چهار سال فاصله قابل‌توجهی با گذشته خود پیدا می‌کند، نمی‌تواند شور و شوق قابل‌توجهی برای دنبال‌کردن فوتبال داشته باشد.

تورم در فاصله جام‌های جهانی؛ از دو برابر شدن  تا جهش چهار برابری قیمت‌ها

داده‌های بدست آمده از مرکز آمار  نشان می‌دهد که در نخستین دوره مورد بررسی، یعنی فاصله جام جهانی ۱۹۷۸ تا ۱۹۸۲، سطح قیمت‌ها حدود ۱.۸ برابر شد. در فاصله جام‌های جهانی بعدی نیز روند افزایشی ادامه یافت و در سال منتهی به جام جهانی ۱۹۹۸، قیمت کالاها و خدمات نسبت به چهار سال قبل بیش از ۲.۵ برابر شده بود.

در دهه ۱۳۸۰ اما شرایط تا حدی متفاوت بود. فاصله جام‌های جهانی ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۶ و همچنین ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ از جمله دوره‌هایی بودند که تورم انباشته نسبتاً محدودتر بود و قیمت‌ها به ترتیب حدود ۱.۷ و ۱.۶ برابر شدند. حتی در دوره منتهی به جام جهانی ۲۰۱۰ نیز رشد قیمت‌ها کمتر از دو برابر باقی ماند.

اما این آرامش نسبی دوام چندانی نداشت. در فاصله جام جهانی ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲، سطح قیمت‌ها بیش از ۳.۷ برابر شد؛ جهشی که آن را به یکی از تورمی‌ترین دوره‌های چهارساله تاریخ معاصر ایران تبدیل کرد. شروع این دوره با کناررفتن برجام، افزایش محدودیت‌های تجاری و بازگشت تحریم‌های آمریکا همراه بود.  رکورد اصلی اما در دوره منتهی به جام جهانی ۲۰۲۶ ثبت شده است؛ جایی که شاخص قیمت‌ها نسبت به چهار سال قبل بیش از ۴.۱ برابر شده و بالاترین رشد ثبت‌شده در کل دوره مورد بررسی را رقم زده است. برای بسیاری از مردم جهان، ۲۰۲۶ سال جام جهانی است  اما برای ایرانیان، این سال با خاطره اعتراضات، بمباران شهرها و جنگی چهل‌روزه به یاد آورده خواهد شد. سالی که تقریبا دو‌سوم  آن زیر سایه اختلال در دسترسی به اینترنت بین‌الملل گذشت و هزینه سنگینی بر دوش کسب‌وکارهای آنلاین گذاشت. حالا ایران در آستانه جام جهانی قرار دارد، اما در شرایطی که محاصره دریایی همچنان پابرجاست و مفهوم تجارت آزاد برای اقتصاد کشور بیش از هر زمان دیگری دور از دسترس به نظر می‌رسد. بنابراین سال 1405 در مقایسه با سایر سال‌های منتهی به جام‌جهانی شاهد بیشترین جهش سطح قیمت‌ها در یک بازه چهارساله بوده است. در چنین شرایطی، نرخ ارز کجای این مقایسه ایستاده و چه سرنوشتی پیدا خواهد کرد؟

روند نرخ ارز در جام‌های جهانی؛ آینده دلار در اقتصاد ایران چه می‌شود؟

تحولات نرخ ارز نیز تصویری مشابه اما با فراز و فرودهای متفاوت ارائه می‌کند. در برخی دوره‌ها، نرخ دلار رشدی به‌مراتب سریع‌تر از سطح عمومی قیمت‌ها داشته است. نمونه بارز آن فاصله جام‌های جهانی ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۶ (1361-1365) است که نرخ دلار حدود ۳.۵ برابر شد؛ رقمی که همچنان یکی از بزرگ‌ترین جهش‌های ارزی در بازه‌های چهارساله محسوب می‌شود.

در دهه ۱۳۷۰ نیز نرخ ارز در هر دوره تقریباً بین ۱.۹ تا ۲.۴ برابر افزایش یافت. اما در دهه ۱۳۸۰، همزمان با دوره‌ای از ثبات نسبی اقتصاد کلان، رشد نرخ ارز نیز محدودتر شد و در دو دوره متوالی تنها حدود ۱۵ تا ۲۴ درصد افزایش یافت.

این وضعیت از نیمه دوم دهه ۱۳۹۰ تغییر کرد. در فاصله جام جهانی ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸، دلار بیش از سه برابر شد و در دوره بعدی نیز افزایش بیش از ۳.۴ برابری را تجربه کرد. طرفداران دهه هفتادی جام‌جهانی این دوره از نوسانات نرخ ارز را می‌توانند به یاد بیاورند. اما تازه‌ترین داده‌ها نشان می‌دهد که در فاصله جام جهانی ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶، نرخ ارز حدود ۴.۷ برابر شده است؛ رکوردی که از تمام دوره‌های قبلی فراتر رفته و نشان‌دهنده فشار شدید بر ارزش پول ملی در سال‌های اخیر است.

 با وجود ثبات نسبی نرخ ارز در ماه اخیر، به دلیل تداوم محاصره دریایی و کندشدن روند صادرات می‌توان انتظار محدودیت منابع ارزی را طی ماه‌های آتی داشت. حتی در صورتی که محاصره شکسته شود، افزایش ناگهانی تقاضا برای ارز مورد نیاز واردات می‌تواند محرک افزایش نرخ این واحد پولی باشد. با این حال، هر تغییر دیگری در معادلات مانند آزادسازی پول‌های بلوکه‌شده یا جذب سرمایه خارجی می‌تواند اثر متفاوتی بر این فرایند بگذارد.

جام جهانی ۲۰۲۶ و ثبت رکوردهای تازه اقتصادی

مقایسه دوره‌های مختلف نشان می‌دهد که اگرچه اقتصاد ایران در دهه‌های گذشته همواره با تورم و کاهش ارزش پول ملی روبه‌رو بوده، اما شدت این پدیده‌ها در سال‌های اخیر به سطحی بی‌سابقه رسیده است. در دوره‌های ابتدایی بررسی، معمولاً یا تورم از رشد ارز پیشی می‌گرفت یا برعکس؛ اما در دوره منتهی به جام جهانی ۲۰۲۶ هر دو متغیر به طور همزمان جهش‌های کم‌سابقه‌ای را تجربه کرده‌اند.

به بیان دیگر، اگر جام‌های جهانی را نقاط عطفی برای سنجش عملکرد اقتصاد در بازه‌های چهارساله بدانیم، جام جهانی ۲۰۲۶ یکی از سنگین‌ترین کارنامه‌ها را پیش روی اقتصاد ایران قرار داده است؛ کارنامه‌ای که در آن هم قیمت کالاها بیش از چهار برابر شده‌ و هم نرخ دلار نزدیک به پنج برابر رشد کرده است. البته تمام این نتایج  بعد از دو جنگ، یک دوره اعتراضات اجتماعی و طولانی‌ترین دوره قطع اینترنت بین‌الملل رخ داده است.  شاید برای هواداران فوتبال، چهار سال تنها به معنی یک فاصله میان دو تورنمنت بزرگ باشد، اما برای طرفداران ایرانی جام‌جهانی فوتبال این چهار سال‌ها گاهی به اندازه چند دهه تغییر در قدرت خرید و ارزش پول ملی معنا پیدا کرده‌اند.