پژوهشی تازه درباره نقش خانواده در سال‌های حساس نوجوانی

به گزارش ایسنا، پرورش درست فرزندان از مهم‌ترین موضوعات زندگی خانوادگی و اجتماعی است، زیرا تجربه کودکی و نوجوانی می‌تواند مسیر رشد آینده هر فرد را شکل دهد. فرزندپروری یا والدگری تنها به مراقبت‌های روزمره محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از رفتارها و تصمیم‌ها را در بر می‌گیرد که شامل حمایت، راهنمایی، محافظت و کمک به رشد کودک در طول زمان است.

پژوهشگران سال‌هاست نشان داده‌اند که شیوه رفتار والدین با فرزندان، بر سلامت روان، احساس امنیت، اعتماد به نفس و حتی عملکرد تحصیلی آنان اثر می‌گذارد. به طور کلی، شیوه‌های والدگری را می‌توان به دو دسته مثبت و منفی تقسیم کرد. در والدگری مثبت، رفتارهایی مانند گرمی، حساس بودن به نیازهای فرزند، تعیین حد و مرز مناسب و تشویق دیده می‌شود؛ در مقابل، والدگری منفی با رفتارهای تند، کنترل‌گر، متناقض یا خشن همراه است.

در سال‌های اخیر، توجه پژوهش‌ها از تمرکز صرف بر آسیب‌ها و مشکلات خانوادگی به سمت عواملی رفته که می‌توانند موجب شکوفایی خانواده و فرزندان شوند. در همین مسیر، رویکردی با عنوان «والدگری مبتنی بر توانمندی» مطرح شده است. منظور از توانمندی در اینجا فقط استعدادهایی مثل نقاشی یا توانایی حل مسئله نیست، بلکه ویژگی‌های شخصیتی مفیدی مانند مهربانی، قدردانی، شجاعت و خودکنترلی را هم دربر می‌گیرد.

در این رویکرد، والدین تلاش می‌کنند توانایی‌های فرزند خود را بشناسند، آن‌ها را به رسمیت بشناسند و زمینه‌ای فراهم کنند تا نوجوان از این توانایی‌ها در زندگی روزمره استفاده کند و آن‌ها را پرورش دهد. اهمیت این موضوع در نوجوانی بیشتر هم می‌شود، چون این دوره با تغییرات شدید جسمی، هویتی، اجتماعی و تحصیلی همراه است و نوجوانان در این سال‌ها در برابر استرس، افت سلامت روان و فشارهای مختلف آسیب‌پذیرتر هستند.

در همین زمینه، سیده خدیجه امیریان، پژوهشگر روان‌شناسی تربیتی در گروه روان‌شناسی تربیتی و مشاوره دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران، به همراه دو همکار دانشگاهی و با همراهی دانشگاه فردوسی مشهد، پژوهشی درباره کارکرد نوعی فرزندپروری مبتنی بر توجه به توانمندی‌های نوجوانان انجام داده‌اند.

این پژوهش به روش مرور سیستماتیک انجام شده است؛ یعنی پژوهشگران به صورت منظم و بر پایه معیارهای مشخص، مطالعات منتشرشده در یک موضوع را جست‌وجو، انتخاب و تحلیل می‌کنند. در این بررسی، مقاله‌های علمی پژوهش منتشرشده بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ درباره والدگری مبتنی بر توانمندی در نوجوانان بررسی شده و داده‌های آن‌ها مورد تجزیه و تحلیل واقع شد.

نتایج این مرور نشان دادند که والدگری مبتنی بر توانمندی با برخی مشکلات روانی نوجوانان رابطه معکوس دارد. به زبان ساده، هرچه والدین بیشتر بر شناخت و تقویت نقاط قوت فرزند خود تمرکز کنند، احتمال تجربه اضطراب، افسردگی، استرس و پریشانی روان‌شناختی در نوجوان کمتر می‌شود. پریشانی روان‌شناختی به حالتی گفته می‌شود که فرد از نظر هیجانی و ذهنی زیر فشار قرار دارد و احساس آشفتگی می‌کند. در مقابل، این شیوه والدگری با بهزیستی بیشتر، رضایت از زندگی و خودکارآمدی بالاتر همراه بوده است. خودکارآمدی یعنی فرد باور داشته باشد که می‌تواند از پس کارها و چالش‌های زندگی برآید.

یافته‌های پژوهش همچنین نشان دادند این رویکرد فقط به سلامت روان محدود نمی‌شود و می‌تواند بر وضعیت تحصیلی نوجوانان هم اثر مثبت بگذارد. بر اساس مطالعات مرورشده، والدگری مبتنی بر توانمندی با انگیزه تحصیلی بیشتر، احساس تعلق بهتر به مدرسه، درگیری تحصیلی بالاتر و فرسودگی تحصیلی کمتر ارتباط دارد. فرسودگی تحصیلی حالتی است که دانش‌آموز در اثر فشارها و خستگی مداوم، از درس و مدرسه دلزده و فرسوده می‌شود. همچنین این شیوه با استحکام ذهنی و تاب‌آوری روان‌شناختی بیشتر همراه بوده است. تاب‌آوری یعنی توانایی فرد برای سازگاری با دشواری‌ها و بازگشت به وضعیت بهتر پس از تجربه فشار یا بحران.

اهمیت این یافته‌ها در آن است که نشان می‌دهند توجه به توانمندی‌های نوجوان، فقط یک توصیه تربیتی کلی نیست، بلکه می‌تواند به عنوان یک راهبرد عملی برای حمایت از رشد نوجوان به کار رود. وقتی والدین توانایی‌های فرزندشان را می‌بینند، آن‌ها را تشویق می‌کنند و فرصت استفاده از این توانایی‌ها را فراهم می‌سازند، نوجوان احساس ارزشمندی بیشتری می‌کند و تصویر مثبت‌تری از خود می‌سازد. این موضوع می‌تواند به شکل‌گیری هویت مثبت در نوجوانی کمک کند؛ دوره‌ای که بسیاری از نوجوانان در حال پاسخ دادن به این پرسش هستند که «من چه کسی هستم؟» و «در چه چیزی توانمندم؟»

بررسی علمی فوق همچنین نشان می‌دهد این نوع والدگری می‌تواند مانند یک پشتوانه روانی عمل کند. یعنی نوجوان در فضای خانه با نوعی ثبات، حمایت و دلگرمی روبه‌رو می‌شود که به او کمک می‌کند در برابر فشارهای درسی، اجتماعی و عاطفی بهتر دوام بیاورد.

مجریان این تحقیق، ضمن انتشار نتایج آن در «نشریه رویش روان‌شناسی» که نشریه‌ای وابسته به انجمن روان‌شناسی بالینی کودک و نوجوان است، پیشنهاد کرده‌اند که در آینده، پژوهش‌هایی با گروه‌های سنی و فرهنگی متنوع‌تر انجام شود و مداخلات آموزشی برای والدین طراحی شود تا آن‌ها بتوانند به شکل مؤثرتری فرزندان خود را در شناسایی و پرورش توانمندی‌ها همراهی کنند.