نیکوتین؛ از آرامش کاذب تا تشدید اضطراب

به گزارش بهداشت نیوز به نقل از مفدا مشهد، دکتر حمیده صمدی، مدیر مرکز مشاوره دانشگاه، به مناسبت روز جهانی بدون دخانیات در یادداشتی به تأثیر دخانیات بر ابعاد سلامت روان پرداخت.

وی با اشاره به اینکه رابطه دخانیات و سلامت روان پیچیده‌تر از این است که فقط بگوییم «سیگار مضر است»، نوشت: نیکوتین مستقیماً روی مغز، هورمون‌ها، خواب، هیجان‌ها و حتی روابط اجتماعی اثر می‌گذارد. به همین دلیل، در روان‌شناسی و روان‌پزشکی به مصرف دخانیات فقط به‌عنوان یک عادت نگاه نمی‌شود، بلکه آن را نوعی وابستگی عصبی–روانی می‌دانند.

صمدی در ادامه با توضیح این مطلب که نیکوتین در مغز باعث ترشح دوپامین شده و احساس لذت و آرامش کوتاه‌مدتی ایجاد می‌کند، تأکید کرد: این اثر زودگذر است و بعد از کاهش سطح نیکوتین، مغز احساس کمبود کرده و فرد دوباره میل به مصرف پیدا می‌کند؛ همان چرخه‌ای که پایه اعتیاد است.

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه در پاسخ به این پرسش که چرا بعضی افراد هنگام استرس بیشتر سیگار می‌کشند، خاطرنشان کرد: نیکوتین در کوتاه‌مدت می‌تواند علائم ترک قبلی را کاهش دهد، بنابراین فرد تصور می‌کند سیگار استرسش را کم کرده، در حالی که بخشی از این آرامش، در حقیقت رفع علائم ترک نیکوتین است نه درمان واقعی اضطراب.

وی تأکید کرد که مصرف مداوم دخانیات می‌تواند سیستم استرس بدن را بیش‌فعال کرده و با افزایش ضربان قلب، فشار خون و هورمون‌هایی مثل کورتیزول، اضطراب را تشدید کند. به گفته صمدی، افرادی که زیاد سیگار می‌کشند معمولاً تنش ذهنی بیشتری دارند، زودتر عصبی می‌شوند و تحمل استرس در آنها کمتر است.

دکتر صمدی در ادامه به رابطه دوطرفه سیگار و افسردگی اشاره کرد و نوشت: از یک سو، برخی افراد برای فرار از احساس غم، خستگی یا پوچی به دخانیات پناه می‌برند و از سوی دیگر، مصرف طولانی‌مدت می‌تواند تعادل مواد شیمیایی مغز را به هم بزند و خطر افسردگی را افزایش دهد. وی اضافه کرد که اختلال افسردگی عمده در افراد سیگاری بیشتر دیده می‌شود، به‌ویژه اگر مصرف از نوجوانی شروع شده باشد.

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه همچنین تأثیر دخانیات بر خواب و خستگی روانی را تشریح کرد و گفت: نیکوتین به عنوان یک ماده محرک، خواب را سبک می‌کند، بیدار شدن‌های شبانه را افزایش می‌دهد و کیفیت خواب عمیق را کاهش می‌دهد. کمبود خواب خود باعث تحریک‌پذیری، کاهش تمرکز، اضطراب و افت خلق می‌شود و فرد را در چرخه «خواب بد، استرس بیشتر، مصرف بیشتر سیگار، خواب بدتر» گرفتار می‌کند.

صمدی در بخش دیگری از یادداشت خود به تأثیرات اجتماعی و روانی دخانیات اشاره کرد و وابستگی مالی، احساس گناه یا شرمندگی، انزوای اجتماعی، تعارض خانوادگی و کاهش اعتمادبه‌نفس را از پیامدهای مصرف دخانیات برشمرد.

وی با تأکید بر آسیب‌پذیری بیشتر نوجوانان نوشت: مغز نوجوان هنوز در حال رشد است و مصرف نیکوتین در این سن می‌تواند احتمال اعتیاد شدیدتر را بالا ببرد، تمرکز و حافظه را ضعیف کند و خطر مشکلات روانی آینده را افزایش دهد.

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه در خصوص سیگارهای الکترونیکی و ویپ نیز هشدار داد و تأکید کرد: بسیاری از ویپ‌ها نیز نیکوتین دارند و می‌توانند وابستگی ایجاد کنند، اضطراب را تشدید کنند و روی مغز نوجوانان اثر منفی بگذارند.

دکتر صمدی در پایان با اشاره به فرآیند ترک دخانیات اظهار کرد: در روزها و هفته‌های اول ترک، بی‌حوصلگی، اضطراب، خشم، مشکل تمرکز و میل شدید به مصرف طبیعی است، اما به‌مرور مغز خود را بازتنظیم می‌کند و بسیاری از افراد بعد از چند هفته تا چند ماه، آرامش ذهنی بیشتر، خواب بهتر، اعتمادبه‌نفس بالاتر و کاهش اضطراب را تجربه می‌کنند. وی جمع‌بندی کرد: دخانیات ممکن است احساس آرامش کوتاه‌مدت ایجاد کنند، اما در بلندمدت معمولاً اضطراب را بیشتر، خطر افسردگی را بالاتر برده، خواب و تمرکز را مختل کرده و وابستگی روانی ایجاد می‌کنند.